Сіздер оқушылар
Абай және нарық: сыныптан тыс шараға арналған ой-толғау
Тәуелсіз Қазақстан нарықтық экономикалық жүйеде өмір сүріп келеді. Бұл шараның мақсаты — Абай мұрасының адамгершілік, философиялық және экономикалық қырларын қазіргі нарық ұғымдарымен байланыстыра отырып түсіндіру. Қазіргі кезде ғалымдар, әдебиетшілер, тарихшылар және басқа да зерттеушілер ұлы бабалар дәстүріне жаңаша көзқараспен үңілуде.
Өлеңнен үзінді:
Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған?
Ұлы Абай кім?
Сұрақ
Ұлы Абай кім? Оған қандай мінездеме бере аласыз? Өлең жолдарында қандай ой айтылып тұр?
Жауап
Абай — қазақтың ұлы ақыны, өз заманының озық ойлы тұлғасы. Ол артына өшпес мұра қалдырды. Өлеңде адам өлсе де, артында өнегелі сөз қалдырған жан рухани тұрғыдан өлмейді деген ой айтылады.
Абай Құнанбаев арнайы экономикалық трактат жазбаған, экономикалық жоғары білім де алмаған. Дегенмен оның шығармаларындағы көптеген ой-тұжырымдар бүгінгі нарықтық қоғамда да маңызын жоғалтпайды: еңбек, талап, адалдық, әділет, қанағат, ысырап пен жемқорлыққа қарсы көзқарас — мұның бәрі экономикалық мәдениеттің іргетасы.
Нарықтық экономикаға кіріспе сұрақтар
Сұрақ
- Қазақстан Кеңес Одағы құрамында болғанда қандай экономикалық жүйемен дамыды?
- Жоспарлы экономиканың ерекшелігі қандай?
- Қазір Қазақстан қандай экономикамен дамып келеді?
- Нарық деген не және оған кімдер қатысады?
Жауап
Кеңес Одағы жоспарлы экономикамен дамыды: өндіріс құралдарының басым бөлігі мемлекет меншігінде болды, өндіріс көлемі мен баға орталықтан жоспарланды. Қазіргі Қазақстан нарықтық экономика жағдайында дамуда: меншік түрлері әртараптанған, баға көбіне сұраныс пен ұсыныс арқылы қалыптасады. Нарық — сатып алушы мен сатушының тауар мен қызмет алмасуына мүмкіндік беретін экономикалық орта; қатысушыларға тұтынушылар, өндірушілер, делдалдар, мемлекет және қаржы ұйымдары жатады.
Абайдың «базар» туралы пайымы
Өлеңнен үзінді:
Базарға, қарап тұрсам, әркім барар,
Іздегені не болса сол табылар.
Біреу астық алады, біреу — маржан,
Әркімге бірдей нәрсе бермес базар.Әркімнің өзі іздеген нәрсесі бар,
Сомалап ақшасына санап алар.
Біреу ұқпас бұл сөзді, біреу ұғар,
Бағасын пайым қылмай аң-таң қалар.Жазған соң жерде қалмас тесік моншақ,
Біреуден біреу алып елге тарар.
Бір кісі емес жазғаным, жалпақ жұрт қой,
Шамданбай-ақ, шырақтар, ұқсаң жарар.Ит маржанды не қылсын деген сөз бар,
Сәулесі бар жігіттер бір ойланар.
Сұрақ
Абай осы өлеңінде нарықты (базарды) қалай сипаттайды?
Жауап
- Адам іздегенін табу үшін базарға барады.
- Әркім өз қажетіне сай тауар алады; мүмкіндігіне қарай ақша төлейді.
- Базар бәріне бірдей үлестірмейді: біреуге астық, біреуге маржан қажет.
- Бағаны пайымдамай таңдану — білім мен тәжірибенің жетіспеуінен.
- Тауар мен ой қоғам ішінде бір қолдан бір қолға өтіп тарайды; құндылықты түсіне білу маңызды.
Өлеңдегі негізгі түйін: нарық — таңдау кеңістігі, бірақ әр таңдаудың өлшемі бар. Ақша — айырбас құралы ғана емес, бағалау мәдениетін де талап етеді. Құндылықты түсінбеген адам «маржанның» қадірін білмей қалуы мүмкін.
Қиын кезеңдегі сабыр мен ұстам
Нарық заманы — тағдырдың бір сынағы. Қиындық пен қыспақ болмай тұрмайды. Осындай жағдайда Абай сабырды, өзіңді билей білуді алға қояды.
Өлеңнен үзінді:
Сап, сап, көңлім, сап, көңлім!
Сарқа берме санасын.
Бәрін өзің білсең де,
Әлі-ақ өзің танасың.Өз-өзіңнен бейнетке
Өз басыңды саласың.
Сұрақ
Осы өлең арқылы Абай нені меңзейді? Не нәрсеге шақырады?
Жауап
Қандай қиын жағдайда да сабыр сақтауға, асығыстыққа берілмеуге шақырады. Ойланбай әрекет ету адамның өзін бейнетке ұрындыруы мүмкін. Ұстамдылық — қауіптің алдын алатын мәдениет.
Жемқорлық: қоғам дертіне Абай көзқарасы
Абай өмір сүрген дәуірде де, бүгінгі қоғамда да күрделі мәселе — парақорлық пен сыбайлас жемқорлық. Ақын мұны өткір сынап, оның қоғамды іштен ірітетінін дәл сипаттайды.
Өлеңнен үзінді:
Бай алады кезінде көп берем деп,
Жетпей тұрған жеріңде тек берем деп.
Би мен болыс алады күшін сатып,
Мен қазақтан кегіңді әперем деп.Қара қарға сықылды шуласар жұрт,
Кім көп берсе, мен соған серт берем деп.
Сұрақ
Бұл өлеңде Абай нені көрсетіп отыр?
Жауап
Пара беру мен пара алудың тетігін, оның түрлі әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынасты бұзатынын көрсетеді: «кім көп берсе» қағидасы әділетті ысырып, қоғамды жалған уәде мен пайдакүнемдікке тәуелді етеді.
Ұрлық пен арамдықтың соңы — қорлық
Бірінші өлеңнен үзінді
Ендігі жұрттың сөзі — ұрлық-қарлық,
Саналы жан көрмедім сөзді ұғарлық.
Осы күнде осы елде дәнеме жоқ
Мейір қанып, мәз болып қуанарлық.Саудагер тыныштық сауда қыла алмай жүр,
Қолдан беріп, қор болып, ала алмай жүр.
Екінші өлеңнен үзінді
Жамандар қыла алмай жүр адал еңбек,
Ұрлық, қулық қылдым деп қағар көлбек.
Арамдықтан жамандық көрмей қалмас,
Мың күн сынбас, бір күні сынар шөлмек.
Сұрақ
Бірінші өлеңде Абай нені суреттейді, ал екінші өлеңде соны қалай түйіндейді?
Жауап
Бірінші өлеңде ұрлықтың қоғамға жайылып, байдың да, саудагердің де берекесін кетіргені айтылады: тыныш еңбек пен адал саудаға мүмкіндік азаяды. Екінші өлеңде Абай моральдық қорытынды жасайды: арамдықтан жамандық тумай қоймайды; «мың күн сынбас, бір күні сынар шөлмек» — ұрлықтың соңы міндетті түрде әшкерелену мен қорлыққа апарады.
Нарықтағы адамгершілік мәдениеті: жастарға бағдар
Өлеңнен үзінді:
Керек іс бозбалаға — талаптылық,
Әр түрлі өнер, мінез, жақсы қылық.Күншілдіксіз тату бол шын көңілмен,
Қиянатшыл болмақты естен кеткіз!Біріңді бірің ғиззәт, құрмет етіс,
Тұрғандай бейне қорқып, жанып шошып.
Сұрақ
Абай жастарға өзін қалай ұстауды ұсынады?
Жауап
- Талапты, өнерлі болып, жақсы мінез қалыптастыру.
- Күншілдікке емес, шынайы татулыққа ұмтылу.
- Бір-бірін тыңдап, құрметтеп, қамқорлық таныту.
- Қиянаттан, әділетсіздіктен аулақ болу.
Еңбек, талап, тәуекел: экономикалық тәрбие өзегі
Өлеңнен үзінді:
Жалға жүр, жат жерге кет, мал тауып кел,
Малың болса, сыйламай тұра алмас ел.
Қаруыңның барында қайрат қылмай,
Қаңғып өткен өмірдің бәрі де — жел.Тәуекелсіз, талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек адам болмас.
Есек артын жусаң да мал тауып кел,
Қолға жұқпас, еш адам кеміте алмас.
Сұрақ
Абай бұл өлеңінде қандай үндеу айтады?
Жауап
Қайратың барда еңбек ет, талаптан, тәуекелге бар деген ойды айтады. Еңбексіз табыс жоқ, еріншектік адамды құр уақытқа ұрындырады. Қандай жұмыс болса да адал еңбек ету — өз қадіріңді арттыратын, қолдағыны берік ететін құндылық.
Қорытынды
Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінде нарыққа тікелей қатысты ойлар мол: адал еңбек, әділет, қанағат, мәдениетті қарым-қатынас, парақорлық пен ұрлыққа қарсы ұстаным. Оқушыларға Абай шығармаларын өз бетімен оқып, ғибрат алуға ұмтылу ұсынылады. Өйткені Абай дүниетанымы қазіргі өмірдің әр қырын жақсартуға бағыт береді.