Абай (Ибраһим) Құнанбаев
Абай (Ибраһим) Құнанбаев (1845–1904)
Абай — қазақтың ұлы ақыны, композитор, философ, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы және оның алғашқы классигі.
Қыры
Ақын
Қазақ жазба сөз өнерін жаңа деңгейге көтерді.
Қыры
Композитор
Ән мен күй дәстүрін терең меңгеріп, жаңа туындылар жазды.
Қыры
Философ
Адамгершілік пен гуманизм идеясын биік қойды.
Отбасы және алғашқы білім
Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлы — бай, би, қазақ рулары ішіндегі ықпалды адамдардың бірі. Ол Қарқаралы дуанының аға сұлтаны болған әрі діншілдігімен танылған. Мұсылман дінінің ықпалын күшейту мақсатында Орта Азиядан діндар қожаларды, татар молдаларын өз ауылдарына шақырып, балаларды мұсылманша оқыттырған.
Ғабитқан молда және медресеге жол
Құнанбай өз ауылында Ғабитқан атты молданы ұстап, Абайды да соның қолына оқуға береді. Баласының сабаққа зеректігін байқаған соң, оны Семей қаласындағы мұсылман имамы Ахмет Ризаның медресесіне жібереді.
Семей медресесі және рухани кеңістік
Ахмет Риза медресесінде діни пәндермен қатар тарих, поэзия, математика, философия секілді дүниетанымдық сабақтарды қатар оқыту қажеттігін ұстанған. Абай бұл медреседе төрт жыл оқып, араб, иран және Орта Азия әдебиеті классиктерінің шығармаларымен терең танысады, олардың көркемдік үлгілерінен үйренеді.
Орысша білімге алғашқы қадам
Медреседен шығар алдында Абай шамамен үш ай орысша оқып, бұл тілде аздап жазып, сөйлей алған. Еліне қайтқаннан кейін де Семеймен байланысын үзбей, білімін үнемі толықтырып отырған.
Семейдегі әдеби орта
Саяси көзқарастары үшін Семейге жер аударылған орыс оқымыстылары Н. И. Долгополов және Е. П. Михаэлиспен танысып, олардың ықпалымен орысша білімін тереңдетеді.
Оқу, кітапхана, әлемдік ой
Абай Семейге келгенде айлап жатып, Гоголь атындағы кітапханадан көп кітап оқиды, кейбірін ауылына алып кетіп те танысқан. Ол әлемдік ғылым мен әдебиетке кеңінен ден қойып, Ежелгі Грекия ойшылы Аристотельдің философиялық және әдеби еңбектерін оқыған, Сократ туралы да мағлұматқа қанық болған. Сонымен бірге В. Г. Белинский еңбектерін сүйіп оқыған.
Аудармалары мен үлгі тұтқан авторлары
- А. С. Пушкин шығармаларын оқып, үлгі тұтты; «Евгений Онегин» романынан үзінділер аударды, Татьяна хатына ән шығарды.
- И. А. Крылов мысалдарын аударды.
- М. Ю. Лермонтов және И. Гете шығармаларынан тәржімалар жасады.
Музыка әлемі
Абай қазақтың ән-күй дәстүрін терең білді. Ол Біржан сал, Ақан сері, Тәттімбет, Жаяу Мұса секілді халық композиторларын жоғары бағалаған. Өзі де бірнеше ән шығарып, қазақ музыкасының қорын байытты.
Айттым сәлем, Қаламқас
Лирикалық әуенімен кең тараған ән.
Сұрғылт тұман
Көңіл күйді нәзік жеткізетін туынды.
Қараңғы түнде тау қалғып
Табиғат пен ой тереңдігін үндестірген ән.
Гуманистік мұрат
Абайдың ой өзегі — адамды адам ететін қасиеттерді биік қою. Оның:
«Атаның баласы болма, адамның баласы бол» деген ұстанымы жалпы адамзатты сүюге, гуманизмнің биігіне ұмтылуға шақырады.