Қазақша рефераттар

Суицидті әрекетке баратын жасөспірімдердің ситуациялық белгілері

Жасөспірімдер арасындағы суицидтік әрекеттің алдын алу: педагогтарға арналған дөңгелек үстел

Мақсаты

  • Мектеп педагогтарына жасөспірімдік шақтағы суицид мәселесі туралы жүйелі ақпарат беру.
  • Суицид ұғымын, оның түрлері мен себептерін түсіндіру.
  • Отбасында және мектепте балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алу жолдарын қарастыру.

Күн тәртібі

  1. Суицидтік мінез-құлықтың психологиялық ерекшеліктері
  2. Суицидтің түрлері мен белгілері
  3. Жасөспірімдер арасындағы суицидтік жағдайдың алдын алу шаралары

Суицид дегеніміз не?

Қазіргі қоғамда адамдарды алаңдататын мәселелер көп. Солардың бірі — жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлық проблемасы.

Суицид — бұл адамның өз өмірін қиюға бағытталған, саналы түрде жоспарланып іске асатын әрекеті. Бұл құбылыс әртүрлі мәдениеттерде кездеседі және бүгінгі таңда әлем бойынша өлімнің маңызды себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметтері бойынша, жыл сайын миллионнан астам адам суицид салдарынан өмірден өтеді.

Кей жағдайларда суицидтік мінез-құлық ұжымдық сипат алып, әлеуметтік ортада «жұқпалы» әсерге ие болуы мүмкін. Сондықтан алдын алу жұмысы — мектеп пен отбасының ортақ жауапкершілігі.

Суицидтің түрлері

1) Шынайы суицид

Адам өмірден түңіледі, ұзақ уақыт көңілсіз күйде жүреді, «өлгім келеді» деген ой тұрақтанады. Көбіне өмірдің мәнін жоғалтқанын сезінеді.

2) Жариялық (демонстративті) суицид

Негізгі мақсат — өлім емес, өзгелердің назарын аударту. Мысалы, реніштен кейін «өлемін» деп қорқыту, суық қару, арқан не жіп алып жүгіру сияқты әрекеттер.

3) Жасырын суицид

Адам өзін-өзі өлтірудің дұрыс емес екенін түсінеді, бірақ «шығатын жол жоқ» деп қабылдап, өлімге апаратын қауіпті мінез-құлыққа барады (мысалы, нашақорлық, алкоголизм және т.б.).

Суицидтік әрекетке дайындық белгілері

Сөздік белгілер

  • Өлім туралы ашық, тура айту: «Мен әрі қарай өмір сүре алмаймын».
  • Жанама ишара: «Мен енді ешкімге проблема болмаймын…».
  • Өзіне қол жұмсау тақырыбын жиі әзілге айналдыру.
  • Өлім тақырыбындағы сұрақтарға ерекше қызығушылық таныту.

Мінез-құлық белгілері

  • Өзі үшін маңызды заттарды таратып беру, «бәрін ретке келтіру».
  • Кенет өзгерістер: тым аз/көп тамақтану; себепсіз сабақ қалдыру; үй тапсырмасын елемеу; оқшаулану; қызбалық; көңіл-күйдің ұзақ түсуі; немқұрайдылық.
  • Әлсіздік, үмітсіздік сезімдерінің айқын көрінуі.

Ситуациялық қауіп факторлары

1

Әлеуметтік оқшаулану (достарының болмауы немесе тек бір досы болуы).

2

Қолайсыз отбасылық орта (отбасылық дағдарыс, ата-ананың ішімдік қолдануы және т.б.).

3

Денелік, сексуалдық немесе эмоционалдық зорлық көрдім деп сезіну.

4

Бұрын суицидтік әрекетке бару тарихы.

5

Жолдастарының, таныстарының немесе отбасы мүшелерінің суицид жасауы.

6

Жақын адамның қайтыс болуы, ата-ананың ажырасуы.

Алдын алу шаралары: ересектерге арналған практикалық қағидалар

Суицидтік мінез-құлық белгілері байқалған жасөспірімдермен тек арнайы даярланған мамандар ғана емес, кез келген ересек адам (ата-ана, педагог) дұрыс тәсіл қолдана отырып жұмыс жасай алады. Әңгімелесу және бірлескен іс-әрекет кезінде төмендегі қағидаларды ұстану маңызды.

1) Тыңдай білу

Жасөспірім өз ойларынан қорқып, оларды біреумен бөлісуге тырысады. Мұқият тыңдаңыз, сөзін бөлмеңіз, сөйлеу еркіндігін беріңіз. Қамқор қарым-қатынас пен зейінді тыңдау — негізгі тірек.

2) Проблеманы «шешілмейтін» етіп үлкейтпеуге көмектесу

Жасөспірім қиындықты «глобальды» деп қабылдап, сыни бағалай алмауы мүмкін. Өмірлік тәжірибеге сүйене отырып, көп мәселенің шешімі бар екенін сабырмен түсіндіріңіз.

3) Болашаққа көзқарас қалыптастыру

Өзін және әрекеттерін кең контекстте көріп үйренуі үшін, өмірлік жағдайларды философиялық тұрғыда пайымдауға жетелеңіз. «Бұл кезең өтеді» деген ойды нақты жоспармен бекітіңіз.

4) Позитивті тіректерді еске салу

Жағдайдың тек негативін ғана емес, өміріндегі позитивті құбылыстарды да көре алуына көмектесіңіз: жақындары, қабілеті, қызығушылығы, бұрынғы жетістіктері.

5) Өткен тәжірибені іске қосу

Бұрын қиындықтарды қалай еңсергенін еске түсіртіңіз. Сол батылдық, шыдамдылық, дағды бүгін де көмектесе алатынын көрсетіңіз.

6) Ішкі күшті ояту

Әлсіздік сезімі күшейген кезде, ерік-жігерді, денелік белсенділікті, күн тәртібін және шағын мақсаттарды қолдау маңызды. Қажет жерде нақты, орындалатын қадамдар ұсыныңыз.

7) Позитивті болашақ жоспары

Жақын уақытқа нақты жоспарды бірге құрыңыз. Арман, ниет, мақсат — үміттің «қозғалтқышы». Кейін жоспарды орындауда қолдау көрсетіңіз.

8) Қамқорлық объектісі және қызығушылықты кеңейту

Өзгеге қамқор болу (үй жануары, іні-қарындасы) жауапкершілік пен мағынаны арттыруы мүмкін. Сонымен қатар спорт, үйірме, ұжымдық іс-шаралар сияқты пайдалы ортаға қатысуына жағдай жасаңыз.

Маңызды ескерту

Әңгімеден кейін жасөспірім уақытша жеңілдеп, «бәрі өтті» деген әсер қалдыруы мүмкін. Бірақ белгілі бір уақыттан соң бастапқы ойына қайта оралу ықтимал.

Сондықтан сәтті әңгімеден кейін де оны жалғыз қалдырмаңыз: жүйелі түрде байланыста болып, қолдауыңызды нақты әрекетпен көрсетіңіз.

Нені болдырмау керек

  • Сезімін жоққа шығару, ұялту немесе «өтіп кетеді» деп жеңілдетіп жіберу.
  • Қатқыл қысым, қорқыту, айыптау арқылы «тәртіпке шақыру».
  • Көмек сұраған белгісін елемеу немесе кейінге қалдыру.

Қауіптің кең ауқымды себептері

Қоғамдағы саяси және әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық, құндылықтардың әлсіреуі, қолайсыз отбасылық және тұрмыстық-материалдық жағдайлар, жағымсыз қарым-қатынас, қоршаған ортадан (әсіресе мектеп ұжымынан) оқшаулану, психикалық қиындықтар, сәтсіз романтикалық тәжірибе, алкоголь мен есірткіні қолдану — бұлардың барлығы жасөспірімдердің суицидтік әрекетке баруына алғышарт болуы мүмкін.

Суицидтік қауіптің алдын алу — бір ғана адамның міндеті емес. Мектеп, отбасы және мамандардың өзара үйлескен, үздіксіз қолдауы жасөспірім үшін ең сенімді қорғаныс факторларының бірі бола алады.