Тақтаға ілінген құс пен сүтқоректінің сыртқы құрылысы мен қаңқаларының кестелері

Сабақ: 43 § 45 Омыртқалы жануарлардың қозғалуы

Сабақтың мақсаты

Омыртқалы жануарлардың қозғалу мүшелерін және әрбір кластың өзіне тән ерекшеліктерін түсіндіру; тәрбиелік жұмыстардың ықпалымен оқушы тұлғасында жағымды өзгерістерге қол жеткізу.

Сабақтың әдісі

Түсіндірмелі.

Сабақтың типі

Құрастырылған.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелер айқындалады, сыныптың жұмысқа дайындығы тексеріледі.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Талқылауға арналған сұрақтар

Қозғалыстың жануар тіршілігіндегі маңызы қандай? (1–2 мысалмен қысқаша түсіндіріңдер.)
Гидра қалай орын ауыстырады? (Қажет болса, тақтаға сызбасын көрсетуге болады.)
Бақылау нәтижелеріне сүйеніп, былқылдақденелілердің қозғалуын сипаттап, талдаңдар.
Диқандар мен бау-бақша өсірушілер шұбалшаңның өнім алудағы рөлін жоғары бағалайды. Неліктен?
Реактивті тәсілмен қозғалу қай жануарларға тән? Бұл қозғалыс қалай жүзеге асады?

Тереңдету сұрақтары

Бунақденелілер қандай мүшелердің көмегімен қозғалады?
Бунақденелілер мен өрмекшілердің ішінде ұшып қозғалатындары бар. Екі топтың ұшуындағы негізгі айырмашылық қандай?
Тірек-қимыл жүйесінде бұлшықет қандай қызмет атқарады? (Жауапты нақтылау үшін ұлу мен шұбалшаңды мысалға алуға болады.)

Ескерту: Жауаптар қысқа, дәлелді және бақылауға сүйенген болуы тиіс.

III. Жаңа материалды түсіндіру

Балықтардың қозғалысы

Судағы бейімделу

Омыртқалы жануарлардың қозғалу мүшелерімен танысуды балықтан бастайық. Балықтар суда тіршілік етеді, сондықтан су ішінде еркін қозғалуын қамтамасыз ететін мүшелері мен мүшелер жүйесі жақсы дамыған.

Дене пішінінің маңызы

Көптеген балықтардың дене пішіні жүзуге бейімделген: бас жағы сүйір, тұлғасы орта тұста жуандап, құйрығына қарай жіңішкереді. Құйрығы жүзбеқанатпен аяқталады, ал денесінің бүйірі сәл қысыңқы келеді.

Денесі сүйекті қабыршақпен қапталған. Қабыршақтардың артқы жиегі келесісінің алдыңғы жиегіне жапсарласа орналасып, қорғаныш пен қозғалысқа қолайлы жабын түзеді.

Жүзбеқанаттардың қызметі

Құйрық жүзбеқанаты — алға жүзгенде негізгі қозғалтқыш күш.
Көкірек және құрсақ жүзбеқанаттары — төмен түсу, жоғары көтерілу және тепе-теңдікті сақтау.
Құйрықасты (аналь) жүзбеқанаты — денені берік ұстап, тұрақтандыру.

Бұлшықеттердің рөлі

Суда күрделі қимылдар жасауға бұлшықеттер көмектеседі. Әсіресе тұлға мен құйрықтағы бұлшықеттер жақсы дамыған, өйткені негізгі итеруші қозғалыс дәл осы аймақтардың кезектесе жиырылуы арқылы орындалады.

Торсылдақ (жүзуді реттеу)

Сазан • Алабұға • Тұқы

Көптеген балықтарда жүзуді реттейтін торсылдақ болады. Торсылдақ қан тамырларынан бөлінетін газдар қоспасына толғанда балықтың меншікті салмағы азайып, ол су бетіне жеңіл көтеріледі. Газ көлемі азайса, дене салмағы артып, балық су түбіне қарай батады.

Кейбір түрлерде торсылдақ дыбыс толқынын күшейтетін резонатор қызметін атқарады, ал кейбірінде дыбыс шығаратын мүше ретінде қатысады.

Қосмекенділердің қозғалысы

Құрлыққа шығу

Қосмекенділер — құрлықта тіршілік етуге бейімделген алғашқы омыртқалы жануарлар. Сондықтан көптеген түрлерінде екі жұп аяқ бар, ал артқы аяқтары ұзынырақ болып келеді. Осы ерекшелік олардың көбіне секіріп қозғалуына мүмкіндік береді.

Судағы қосымша бейімделу

Бақа сияқты тіршілігі жартылай сумен байланысты түрлерде артқы аяқ саусақтарының арасында терілі жүзбе жарғақ болады.

Аяқтардың бөлімдері

Алдыңғы аяқ: қар, білек, алақан (алақаны — 4 саусақ).
Артқы аяқ: сан, сирақ, табан (табаны — 5 саусақ).

Қаңқа және белдеулер

Аяқ сүйектері бөлімдерге сәйкес орналасады: алдыңғы аяқта тоқпан жілік, кәрі жілік, алақан және саусақ сүйектері; артқы аяқта ортан жілік, асықты жілік және табан сүйектері болады. Бұл сүйектер өзара буындар арқылы байланысады және омыртқа жотасымен екі белдеу арқылы жалғасады.

Иық белдеуі: бұғана, қарға сүйек және жауырыннан түзіледі.

Жамбас белдеуі: сүйектері бітісіп кеткен; бір шеті омыртқа жотасымен, екінші жағы ортан жілікпен байланысады.

Қосмекенділердің тірек-қимыл жүйесін толық қарастырудың мәні бар: жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер қаңқасының жалпы жоспары ұқсас, бірақ қозғалу тәсіліне байланысты ерекшеліктер қалыптасқан.

Жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер: негізгі айырмашылықтар

Жорғалаушылар

Мысалы, кесірткелерде аяқтар қысқа болып, денені жоғары көтеруге жеткіліксіз; қозғалыста құйрық қосымша тірек және тепе-теңдік қызметін атқарады. Жыландарда аяқ болмайды.

Құстар

Құстардың алдыңғы аяқтары қанатқа айналған. Қанат қалақшасын түзетін ұзын қауырсындар қағушы қауырсындар деп аталады.

Қанат үстіндегі ірі қауырсындар денені ауада ұстайтын қалықтау бетін түзеді. Құйрықтағы ірі қауырсындар ұшу бағытын өзгертуге және қонған кезде ұшуды баяулатуға көмектеседі.

Сүтқоректілер

Сүтқоректілердің тірек-қимыл жүйесі жалпы алғанда қосмекенділер мен жорғалаушыларға ұқсас. Дегенмен әр түрдің қозғалуына қарай (жүгіру, секіру, жүзу, өрмелеу) қаңқа мен бұлшықеттерінде өзіндік бейімделулер байқалады.

Құстар қаңқасының ұшуға бейімделуі

Құстың бел омыртқалары, сегізкөз және құйрықтың алдыңғы омыртқалары өзара және жамбас сүйектерімен тұтасып, қозғалысы шектеулі берік тірек түзеді. Бұл денеге және артқы аяқтарға мықты тірек береді.

№19 зертханалық жұмыс

Құстар мен сүтқоректілердің сыртқы құрылысы және қаңқасы

Зерттеу және салыстыру

Мақсаты

Құстар мен сүтқоректілердің сыртқы құрылысындағы және қаңқасындағы ұқсастықтарды, сондай-ақ кейбір айырмашылықтарды анықтау.

Құрал-жабдықтар

Құс пен сүтқоректінің тұлыптары (мүмкін болса — әр 4–5 оқушыға біреуден; болмаса — мұғалім үстелінде кезекпен қарауға).
Құрастырылған қаңқалар және жекелеген сүйектер (қабырға, жілік, омыртқа және т.б.).
Құс қауырсындары.
Тақтаға ілінген құс пен сүтқоректінің сыртқы құрылысы мен қаңқаларының кестелері.

Ескерту: Бұл бөлімнің толық нұсқасы оқу материалына сәйкес қосымша ретінде берілуі мүмкін.