ТҮМЕН ҰЛЫ МҮДЕ ҚАҒАН
Мүде қаған: Сиуңну империясын құрған тұлға
Түмән ұлы Мүде қаған (б.з.д. 228–174) — Сиуңну (Ғұн) империясының негізін қалаған, жеке тағдыры қасіретті әрі күрделі оқиғаларға толы тарихи тұлға. Қытай жазбаларында оның есімі «Маудун», ал билік лауазымы «чәниүй» деп беріледі.
Терминдерге қысқаша түсінік
- Чәниүй атауының жеке сөз ретінде нақты мағынасы бүгінге дейін анық емес.
- Лауазым ретіндегі мәні сиуңнулар үшін ортағасырлық түркілердегі «қаған» ұғымына сәйкес.
- Қазіргі кейбір еңбектерде чәниүйді «тәңірқұт» деп беру — дұрыс емес түсіндіру ретінде қарастырылады.
Билікке келуі және империяның кеңеюі
Мүде шамамен 18–19 жасында, б.з.д. 209 жылы әкесі Түмәнді өлтіріп, Сиуңну хандығының тағына отырып, өзін елдің дара билеушісі деп жариялайды. Көп ұзамай ол көрші елдерді бағынышты етіп, шағын хандықты Шығыста теңдесі жоқ далалық империяға айналдырады.
Жорық бағыттары
- Шығыста: дүнху
- Батыста: жыужы (юечжи)
- Терістігінде: хуниүй, чуйшы, динлиң, гыгун, шыңли
- Оңтүстігінде: лыуфаң, бай иән
Саяси нәтижесі
Мүде билікке келген кезең тек сиуңну халқының ғана емес, тұтас Шығыс халықтарының тарихи бағытына ықпал етті: бұрын бытырап, өзара қақтығысқан түркі тайпалары бір орталыққа топтасып, ірі дала империясының құрамына енді.
Ел оны «ақылы асқан дана» деп танып, «Чиңтижы» деген ат береді. Қазіргі түсінікпен бұл «Тәңірінің күші», «Құдайдың қаһары» мағынасына жақын.
Мемлекеттік басқару реформалары
Мүде қаған тұсында елді басқарудың жаңа жүйесі орнығып, мемлекет әкімшілік-аумақтық тұрғыдан құрылымдалып, жоғарғы билік толықтай чәниүйдің қолына шоғырланды. Сонымен бірге басқару сатысы мен шен дәрежелері де айқындалды.
Басқару иерархиясы
Шығыс
Сол тужи уаң — мемлекет шығыс бөлігін басқарған.
Батыс
Оң тужи уаң — мемлекет батыс бөлігін басқарған.
Түсіндірме
Қытайша аталған бұл лауазымдардың билік пәрмені кейінгі түркілердегі «кіші хан» ұғымына жақын.
Бұлардан кейінгі лауазымдар: Сол лули уаң және Оң лули уаң. Олар кіші хандарға бағынышты, негізінен азық-түлік пен шаруашылыққа жауап беретін уәзірлер болған.
Осы төрт лауазым иесі жинақталып, ортақ атаумен чәниүйдің «төрт мүйізі» деп аталған.
«Түмен басы» және 24 әкімшілік
Бұдан бөлек, «түмен басы» деп аталатын 24 әкімшілік басшысы болған. Қазақтың қария сөзінде кездесетін «24 баулы ел» тіркесі осы көне дәстүрдің жаңғырығы болуы ықтимал.
Әскер және тәртіп: тұрақты армияның қалыптасуы
Мүденің реформаларынан кейін әскери шен жүйесі бір ізге түсті: бас қолбасшы, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы. Сиуңну азаматтарының барлығы әскер қатарына шақырылуға міндетті болып, шақырылғандар әскери бастықтарына сөзсіз бағынды.
Тұрақты армия белгілері
- Жүйелі әскери жаттығулардың үздіксіз жүргізілуі.
- Бағыну тәртібінің қатаң сақталуы.
- Әскердің тұрақты жауынгерлік рухта ұсталып отыруы.
Армия саны туралы деректер әртүрлі: бір деректе 300 000, екіншісінде 400 000 деп көрсетіледі.
Заң жүйесі: қысқа әрі қатал қағидалар
Сиуңнулардың ата-баба дәстүріне негізделген азаматтық және қылмыстық заң жүйесінің қалыптасуы да Мүде қаған дәуірімен байланысты. Алайда қытайдың көне жазбалары арқылы бізге жеткені — небәрі 4–5 бап.
Жеткен негізгі баптар
- Адамға пышақ не қанжар салып, өлімші еткендер өлім жазасына кесіледі.
- Ұрлық жасаушының мал-мүлкі түгел тәркіленеді.
- Жеңіл қылмыс жасағандардың беті тілінеді. Қазақтағы «бетің тіліңгір» қарғысы сол заманнан жеткен белгі болуы мүмкін.
- Ауыр қылмыс жасағандар өлім жазасына бұйырылады.
- Қылмыстыларды қамауға алып, жазасын орындау он күннен асырылмайды (мұндай қылмыстылар көп болмағаны айтылады).
Замандас бағасы
Чәниүй ордасында өмірінің соңына дейін тұрып, адал қызмет атқарған қытай оқымыстысы Жүншин Иөннің айтуынша, «олардың заңдары орындауға жеңіл» көрінген. Бұл пікірдің негізінде оның Сиуңну заңдарын Хань патшалығының заңдарымен салыстырғаны жатуы мүмкін.
Мұра және тарихи тұрақтылық
Сиуңну империясын 35 жыл билеген Мүде қаған б.з.д. 174 жылы қайтыс болды. Алайда одан кейін билікке келген ұрпақтары оның орнатқан басқару тәртібі мен заңдылықтарын қатаң сақтап, алып мемлекеттің бірнеше ғасыр бойы өмір сүруіне негіз қалады.