Бүкіл қазақ жасағы бір қолбасшыға бағынсын
Әйтеке би: бірлік, құқық және елдік мүдде
Әйтеке Байбекұлы (1644–1700) — қазақ халқының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан үш бидің бірі, ірі мемлекет қайраткері, әділдігімен танылған шешен. Ол Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Төртқара руынан шыққан. Дәстүрлі шежірелік деректерде оның тегі Ақша хан, Жалаңтөс баһадүр, сондай-ақ Сейітқұл әулие тұлғаларымен сабақтасып айтылады.
Халық жадында ол «айыр тілді Әйтеке» аталып, сөздің қуатымен де, істің әділетімен де елді ұйыстырған тұлға ретінде сақталған.
Бала кезі мен білімі
Әйтеке бес жасында ауыл молдасынан сауат ашып, шешендікке бейімділігі ерте танылады. Бұл қасиетінің қалыптасуына әкесі Байбек пен ұстазы Қосуақ бидің ықпалы ерекше болғаны айтылады. Жеті жасынан бастап оны Ақша хан мен Жалаңтөс баһадүр өз тәрбиесіне алып, ел басқару мен әскери дәстүрдің қыр-сырын үйретеді.
Медреседегі оқу
Ол алдымен Самарқандтағы Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс баһадүр салдырған «Тіллә-қари» және «Шердор» медреселерінде білім алған.
Игерген ілімдері
Дін, құқық, тарих, жағрапия, математика, сондай-ақ араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін меңгергені көрсетіледі.
Он екі жасында Жалаңтөс баһадүр, он бес жасында Ақша хан дүние салады. Медресені тәмамдаған соң Әйтеке туған ауылына оралып, әкесі Байбекпен және Қосуақ бимен бірге ел ісіне араласады.
Ел басқару жолындағы көтерілуі
Дәстүрлі деректерде Әйтеке жиырма бір жасында Бұқара мен Самарқанд төңірегіндегі қазақ, өзбек, қарақалпақ, құрама жұртына ортақ бас би болғаны айтылады. Ал жиырма бес жасында Кіші жүз халқы оны төбе би етіп сайлаған.
Тәуке ханның сайлануына қатысуы
1680 жылы Тәукені хан көтеру ісіне Әнет баба, Соқыр абыз, Төле, Қазыбек және өзге де игі жақсылармен бірге Әйтеке би де белсене атсалысқан. Тәуке таққа отырған соң елдік мәселелер талқыланатын айрықша мәртебелі Хан кеңесі құрылып, Әйтеке Кіші жүз атынан оның мүшесі болған.
«Жеті жарғы» және құқықтық мұра
Уақыт озған сайын «Қасым салған қасқа жол» мен «Есім салған ескі жолдың» кей тұстары заман талабына сай жаңартуды қажет етті. Осы қажеттіліктің нәтижесінде 1684 жылы Тәуке хан және беделді билер қатысуымен «Жеті жарғы» қабылданғаны айтылады. Бұл заң жүйесі бытыраңқы елдің басын қосуға, тәртіпті күшейтуге, ата дәстүрді сақтауға қызмет етті.
Әйтеке ұсынған баптар
«Жеті жарғыға» Әйтекенің қосқан баптарының ішінен деректерде екі атау жиі аталады: «Сүйек құны» және «Өнер құны».
Мағынасы
Бұл ұстанымдар дәстүрлі құқықтағы жауапкершіліктің кеңейтілген өлшемін көрсетеді: жәбірленушінің қадір-қасиеті, өнері мен қоғам алдындағы орны да ескеріледі.
Әділ биліктің үлгісі: «Өнер құны» мен «Сүйек құны» дауы
1685 жылы Әлі сұлтан мен қарапайым ел арасындағы дау ушығып, ел ішін «төре жақ» және «қара жақ» деп екіге жаруға дейін барғаны баяндалады. Әлі сұлтанның әумесер баласы бір кедейдің сұлу да өнерлі қызына өшігіп, бүркіт салдыру арқылы қастандық жасап, қыздың қаза табуына себеп болады. Ашынған ағайын құн сұрағанда, сұлтан билерді жолатпай, барғандарды қуып жібереді.
Бітімнің шешімі
Дау Әйтекеге жеткенде, ол батыр серіктерін ертіп Әлі сұлтанға барады. Сұлтан оның айбарынан именіп, құн төлеуге келіседі. Әйтеке негізгі құннан бөлек, қыздың өнерін ескеріп «өнер құнын», ал жоқтаушыларды қорлап, сүйек сындырғандай қорлық көрсеткені үшін «сүйек құнын» да төлеуді талап етеді. Екі құнның әрқайсысы негізгі құнның жартысына тең делінеді.
Бұл оқиға Әйтекенің дәстүрді терең білумен қатар, өнерге және өнер иесіне айрықша құрмет танытқанын аңғартады.
Батырлық һәм ел қорғаны
Әйтеке би «қара қылды қақ жарған» әділ шешімдерімен ғана емес, жоңғарлармен болған қақтығыстарда қол бастаған батыр ретінде де аталады. 1685 жылы Нұрата маңына Қалдан-Бошақтының он мың әскері шабуыл жасағанда, Әйтеке Нұрата, Қызбибі, Ақтау, Тамды, Кенимех өңірлерінен алшын, қарақалпақ және құрама жұртынан жиналған бес мың қолмен қарсы аттанғаны айтылады.
Ұрыс бір күнге созылып, ертеңіне Самарқанд пен Бұқарадан көмек келіп жатыр деген хабар тараған соң, жау негізгі жасағын Сайрам маңына шегіндіргені баяндалады. Осы кезеңде Күлтөбедегі тұрақты жиынның да үзіліп қалғаны жөнінде дерек бар.
Стратегиялық ұсыныстары: тәуелсіздікті сақтау жолы
Қазақ сахарасына көз тіккен көрші державалардың қысымы күшейген тұста, 1698–1699 жылдары Түркістанда өткен екі үлкен жиында Әйтеке би ел қауіпсіздігі туралы батыл ұсыныстар айтады. Оның ойынша, Ресеймен немесе Қытаймен, тіпті өзге елдермен тең одақ құруға үміттену қисынсыз: мұндай байланыстардың түпкі мақсаты — қазақты бодан ету.
Негізгі бағыттар
- Шекарада әскери тәсілге үйретілген жасақ ұстау, шекараға жақын ауылдарды ішкері көшіру.
- Қару-жарақты Ресейден, Қытайдан, Хиуадан, Бұқарадан, Түрік жұртынан мүмкіндігінше сатып алу.
- Тұрақты жасаққа қажет қаржыны төрелерден, сұлтандардан және ауқаттылардан жинау.
- Бүкіл қолды бір қолбасшыға бағындыру; қолбасшы тек Хан кеңесіне бағынып, айрықша өкілетке ие болуы.
- Қолбасшы қарадан шыққан, шешен, батыр, елшілікке жүйрік, әскери өнерден хабары мол тұлға болуы.
Бұл ұсыныстарды Төле мен Қазыбек секілді билер қолдағанымен, сұлтандар мен төрелер, сондай-ақ шығыннан тартынған байлар қарсы болып, ақырында толық жүзеге аспай қалғаны айтылады.
Соңғы кезеңі және ел жадындағы сөзі
Ел басына ауыр бұлт үйірілген тұста, Әйтеке би дерт меңдеп, ата жұрты — Нұратаға оралғаны баяндалады. Аңыз-әңгімелерде бұл дерт табиғи сырқаттан гөрі, ел тағдырына қатысты мәселеде ешкімге жалтақтамай тура айтқан би сөзіне кек сақтаған кейбір сұлтандардың қастандығымен байланыстырылып айтылады.
Толғау-сәлемінен жеткен сөз
«Елінен айырылған ер — бақытсыз, жерінен айырылған ел — бақытсыз. Құдайым ондай күнді маған көрсетпегей!»
Ел аузында Әйтеке бидің билік сөздері, толғаулары, баталары мол сақталған. Ол туралы аңыздар мен жырлар да көп, соның бірі — авторы беймәлім ұзақ дастан «Әйтеке би».
Мұрасының жалғасы
Әйтеке қайтыс болғаннан кейін Нұрата маңын мекендеген Төртқара ауылдарының бір бөлігі Сыр бойына қоныс аударғаны айтылады. Бүгінде оның ұрпақтары мен аталастары Қазақстанның Қызылорда, Ақтөбе өңірлерінде, сондай-ақ Өзбекстанның Науаи облысы Нұрата ауданында тұрады.
Топонимдік із
Ақтөбе облысында бұрынғы Қарабұтақ пен Комсомол аудандары біріктіріліп, қазіргі таңда Әйтеке ауданы деп аталады.