Қазақша рефераттар

Педагогика ғылымының қызметтері

БҚО, Теректі ауданы, Приречный ЖОББМ

ІІ санатты информатика пәні мұғалімі — Айшуаков Мерлан Адилович

Қарастырылатын бөлімдер

  • Педагогика нысаны, пәні және қызметтері
  • Педагогикалық ғылымдар жүйесі
  • Педагогика және басқа ғылымдар

Педагогика ғылымы туралы түсінік

1) Педагогика нысаны, пәні және қызметтері

Өткенде де, қазіргі күнде де педагогика туралы ғылыми пікірлер үш негізгі бағытта дамыды.

Педагогикаға қатысты үш ғылыми көзқарас

  1. Пәнаралық аймақ ретінде түсіндіру: бұл көзқарас педагогиканы дербес теориялық ғылым ретінде мойындамайды. Нәтижесінде педагогика нысаны ретінде өте күрделі әрі әртүрлі объектілер (мәдениет, саясат және т.б.) қарастырылып кетуі мүмкін.
  2. Қолданбалы пән ретінде түсіндіру: педагогика басқа ғылымдардан (психология, жаратылыстану, әлеуметтану және т.б.) алынған білімдерді жанама пайдаланып, оқу мен тәрбие саласындағы мәселелерді шешуге бейімделеді. Мұндай жағдайда тұтас теориялық негіз қалыптасуы қиын, ал мазмұн көбіне жүйесіз деректер жиынтығына айналады.
  3. Салыстырмалы дербес ғылым ретінде тану: қазіргі ғылым мен практикада ең тиімді тұжырым — педагогика өзіндік нысаны мен зерттеу пәні бар дербес білім саласы. Бұл бағыт заманауи оқулықтарда кеңінен негізделген (Б. Т. Лихачев, И. П. Подласый, В. А. Сластенин және т.б.).

Педагогика нысаны

Педагогика ғылымының нысаны туралы батыл пікір айтқан ғалым әрі практик — А. С. Макаренко. Оның ойынша, педагогиканың нысаны бала ғана емес. Ғылыми педагогиканың зерттеу объектісі — педагогикалық дерек (құбылыс). Әрине, бала да, адам да зерттеуші назарынан тыс қалмайды: педагогика адам жөніндегі ғылымдардың бірі ретінде тұлғаның дамуы мен қалыптасуына мақсатты бағдарланған саналы іс-әрекеттер аймағын зерттейді.

Қорытынды: педагогика нысаны — қоғамның мақсатты бағдарланған іс-әрекеті үдерісінде дара адамның дамуына әсер ететін құбылыстар. Бұл құбылыстар білімдену (образование) ұғымымен белгіленеді.

Педагогика пәні

Білім және білімдену процесі тек педагогиканың ғана зерттеу аймағы емес: бұл тақырыппен философия, әлеуметтану, психология, экономика және басқа да ғылымдар айналысады. Мысалы, экономист білім жүйесінде дайындалатын еңбек ресурстарының әлеуетін және оған жұмсалатын қаржы көлемін талдайды; әлеуметтанушы білім алған тұлғаның әлеуметтік ортаға бейімделуін және қоғамдық өзгерістерге ықпал ету мүмкіндігін зерттейді; философ білім берудің мақсаттары мен болашағына жауап іздейді; психолог педагогикалық үдерістің психологиялық қырларын қарастырады; саясаткер мемлекеттік білім саясатының тиімділігін бағалайды.

Дегенмен, бұл ғылымдардың бәрі адамның күнделікті өсуі мен дамуымен байланысқан білімнің ішкі мәнін, сондай-ақ педагог пен оқушының ықпалдастығы мен оған сәйкес жүйелік құрылымдарды толық көлемде ашып бере бермейді. Бұл — арнайы ғылым ретінде педагогиканың зерттеу аймағы.

Нақты анықтама

Педагогиканың пәні — отбасы, білім беру және мәдени-тәрбие мекемелерінде мақсатты түрде ұйымдастырылатын біртұтас педагогикалық процесс ретінде көрінетін жүйеленген білім саласы.

Осы тұрғыдан педагогика педагогикалық процестің мәні мен мазмұнын, заңдары мен заңдылықтарын, оның қазіргі бағыты мен болашақ даму жолдарын зерттейді. Сондай-ақ тәрбие мен оқытудың теориясы мен технологиясын, педагогикалық қызметті, оқушылардың оқу іс-әрекеттерін жетілдіру формалары мен әдістерін және оқу үдерісіндегі қарым-қатынас пен ықпалдастық стратегияларын нақтылайды.

Педагогика ғылымының қызметтері

Дербес ғылым ретінде педагогиканың қызметтері теориялық және технологиялық міндеттердің табиғи бірлігінде жүзеге асады.

Теориялық қызметтер (3 деңгей)

  • Сипаттау/түсіндіру: озық және жаңашыл педагогикалық тәжірибені зерттеу.
  • Анықтау (диагностикалық): педагогикалық құбылыстың жағдайын, педагог пен оқушы әрекетінің тиімділігін және оны қамтамасыз ететін шарттар мен себептерді айқындау.
  • Болжау (прогноздау): педагогикалық жағдаяттарды эксперименталды зерттеп, соның негізінде жаңаланған модель құрастыру.

Технологиялық қызметтер (3 бағыт)

  • Жобалау (проекттеу): оқу жоспары, бағдарлама, оқулық, оқу құралы және педагогикалық ұсыныстар сияқты әдістемелік материалдарды әзірлеу.
  • Жаңалау: ғылым жетістіктерін білім беру практикасына енгізу арқылы тәрбие мен оқытуды жетілдіру.
  • Рефлексивтік және түзету (коррекциялық): ғылыми нәтижелердің оқу-тәрбие ісіне әсерін бағалау және қажет түзетулер енгізу.

Әлеуметтену және білім (образование)

Адам тұлғалық кемелденуге әлеуметтену процесі арқылы көтеріледі. Әлеуметтену — қоғам жағдайларына икемделу ғана емес, ол тұлғаның дамуын, өзін-өзі тануын және өз мүмкіндігін жүзеге асыруын да қамтиды. Ал осы процесті нақты мақсатқа бағыттап, ұйымдастырылған басқару — білім (образование) деп аталады.

Білімнің мәні — әр адамның күрделі өзін-өзі басқару жүйесінің тиімділігін арттыру және оны жоғары моральдық әрі азаматтық мұраттар рухында тәрбиелеу.

Педагогикалық ойдың негізгі бағыттары

Педагогикалық ойда кең тараған екі бағдар қалыптасты: авторитарлы (үлкендердің беделіне және балалардың бағыныштылығына негізделген) және гуманистік (шәкірттің құқығы мен еркіндігін құрметтеуге сүйенген) бағыт. Қазіргі ізгілікті педагогика гуманистік таңдауды басым деп таниды.

2) Педагогикалық ғылымдар жүйесі

Педагогика — кең ауқымды ғылым. Оқу мен тәрбиенің мәнін және олардың барлық байланыстарын бір ғана ғылым шеңберінде толық қамту мүмкін емес. Ұзақ тарихи дамудың нәтижесінде педагогика көптеген білімдерді жинақтап, бүгінгі таңда кең тармақты ғылыми жүйеге айналды. Сондықтан қазіргі педагогиканы тәрбие жөніндегі ғылымдар жүйесі деп атау орынды.

Әдіснамалық іргетас

Педагогиканың ірге тасы — философия, нақтырақ айтқанда, тәрбие мәселелерімен арнайы шұғылданатын тәрбие философиясы. Философия педагогикаға танымның жалпы бағдарын, педагогикалық құбылыстарды зерттеудің әдіс-тәсілдерін береді. Сол себепті философия педагогиканың әдіснамалық негізі ретінде танылады.

Қоғамдық құбылыс ретінде тәрбие дамуы мен педагогикалық білімдердің тарихи жолын педагогика тарихы зерттейді. Өткенді түсіну — бүгінгі құбылыстардың даму кезеңдерін нақтылауға және бұрынғы қателіктерді қайталамауға көмектеседі.

Педагогика жүйесінің негізгі салалары

Жалпы педагогика

Адам тәрбиесінің заңдылықтарын зерттеп, түрлі типтегі мекемелердегі оқу-тәрбие процесінің жалпы негіздерін теориялық тұрғыдан қарастырады.

Дәстүрлі 4 бөлім

  1. Оқу-тәрбие процесінің негіздері
  2. Дидактика (оқыту теориясы)
  3. Тәрбие теориясы
  4. Мектептану

Жас кезеңдер педагогикасы

Мектепке дейінгі және мектептік жүйелерді, әр жас топтарына тән оқу-тәрбие ерекшеліктерін және тәрбиенің заңдылықтарын зерттейді. Бүгінде орта білім берудің барлық жүйесін қамтиды.

Әлеуметтік педагогика

Отбасы педагогикасы, мәжбүрлі тәрбиелеу (превентив) және алдын алу (профилактикалық) бағыттарының дамуын қамтиды.

Арнайы педагогика

Дамуында әртүрлі бұзылыстар мен ауытқулар байқалатын адамдарды оқыту және тәрбиелеу ерекшеліктерін зерттейді: сурдопедагогика, тифлопедагогика, олигофренопедагогика және т.б.

Пәндік әдістемелер және жаңа технологиялар

Педагогика ғылымдарының маңызды бөлігі — жекеленген (пәндік) әдістемелер. Олар нақты пәндерді оқытудың заңдылықтарын ашып, мұғалім жұмысына қолданбалы бағыт береді. Соңғы онжылдықтарда дәстүрлі әдістемелерден бөлек, нақты жағдайларда жоғары нәтижеге жеткізетін тиімді жолдарды қалыптастыратын педагогикалық технологиялар бағыты қарқын алды.

Педагогика дәл және техникалық білімдермен түйісіп, жаңа бағыттардың пайда болуына ықпал етті: кибернетикалық, математикалық, компьютерлік педагогика, суггестология және т.б.

Қазіргі педагогика ауқымды әрі қарқынды дамып келеді. Бұл жүйеде мектеп педагогикасы айрықша орын алады, өйткені тәрбие процесі әсіресе балалық шақта қарқынды жүріп, оны жоғары кәсіби деңгейде басқаруды талап етеді.

3) Педагогика және басқа ғылымдар

Адам жөніндегі ғылымдар жүйесіндегі педагогиканың орны оның басқа ғылымдармен байланысы арқылы айқындалады. Педагогика өз тарихында көптеген ғылымдармен тығыз қарым-қатынаста болып, олардың ықпалын сезінді: бір байланыстар ежелден қалыптасса, енді біреулері кейінгі кезеңдерде пайда болды.

Философиямен байланыс

Философиялық идеялар педагогикалық тұжырымдар мен теориялардың тууына әсер етті, педагогикалық ізденістің бағыттарын айқындады және педагогиканың әдіснамалық негізін қалыптастырды. Философиялық бағыттарға (экзистенциалды, прагматикалық, неопозитивистік, материалистік және т.б.) сүйену білім беру процесінің мәнін, мақсатын және технологиялық сипаттамасын анықтауға ықпал етеді.

Психологиямен байланыс

Педагогика үшін адам табиғатын, қабілет-мүмкіндіктерін, тұлға дамуының психикалық заңдылықтарын білу маңызды. Сонымен бірге тұлғаның дамуын тек психологиялық шарттармен біржақты түсіндіру жеткіліксіз: педагогикалық шынайылық әлеуметтік-педагогикалық жағдайларға да тәуелді, ал психикалық әлемнің өзі қоғамдық ықпал арқылы өзгеруі мүмкін.

Жаратылыстану және медицина ғылымдарымен байланыс

Педагогика адамның тіршілік иесі ретіндегі қырларын зерттейтін анатомия, физиология және медицинамен, сондай-ақ адам дамуына әсер ететін табиғи және әлеуметтік факторлар арақатынасын талдайтын биология және антропологиямен де байланысты. Медицинамен ықпалдастықтың нәтижесінде коррекциялық педагогика дамып, дамуында ауытқуы бар балаларды оқыту мен қоғамға бейімдеудің тиімді тәсілдерін негіздеуге мүмкіндік берді.

Әлеуметтану

Білімді жоспарлау, әлеуметтік топтардың даму бағытын талдау, түрлі ортадағы тұлғаның қоғамдық кемелденуі мен тәрбие заңдылықтарын ашу сияқты ортақ мәселелерді зерттейді.

Экономика

Білімді қаржылық қамтамасыз ету мен ресурстарды тиімді бөлу мәселелері педагогика дамуына ықпал етеді. Осы түйісуден білім экономикасы сияқты бағыттар қалыптасып, білім беруді реттейтін экономикалық заңдылықтар зерделенеді.

Саясаттану

Мемлекеттік білім саясаты, идеологияның білім мазмұнына ықпалы және адамның саяси сана субъектісі ретінде қалыптасу шарттары зерттеледі.

Байланыстарды пайдаланудың негізгі формалары

  • Басқа ғылымдардың негізгі идеялары, теориялық болжамдары мен қорытындыларын педагогикада пайдалану.
  • Өзге ғылымдардағы зерттеу әдістерін шығармашылықпен қабылдап, бейімдеу.
  • Психология, жоғары жүйке қызметі физиологиясы, әлеуметтану және т.б. ғылымдардың нақты нәтижелерін педагогикада қолдану.
  • Адамды жан-жақты зерттеуде педагогиканың пәнаралық зерттеулерге қатысуы.

Қазіргі үрдіс

Педагогикадағы жаңа салаларды жіктеу процесі белсенді жалғасуда. Соңғы жылдары қажеттілігімен ерекшеленген бағыттар қатарында білім философиясы, салыстырмалы педагогика, әлеуметтік педагогика және басқа салалар аталады.