Аутизмнің анықтамасы

Жалпы білім беретін мектеп жағдайындағы аутист балаларды түзете-дамыта оқытуды ұйымдастыру

Қазіргі кезеңде әлем бойынша аутистік бұзылыстары бар балалардың саны артып келеді. 10–20 жыл бұрын аутизм шамамен 10 000 баланың 3%-ында байқалса, қазір бұл көрсеткіш 20%-ға дейін өскені туралы деректер келтіріледі. Қазақстанда да аутизмі бар балалар жиі кездеседі: 2002 жылғы мәлімет бойынша олардың саны 93 болса, 2009 жылы 326-ға жеткен.

Психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялардың (ПМПК) статистикасына сәйкес, Каннер синдромы ұл балаларда қыз балаларға қарағанда 3–4 есе жиі тіркеледі. Балалардағы аутизм көрсеткішінің өсуі түзету көмегін уақтылы әрі дұрыс ұйымдастырудың маңызын айқындайды. Бұл балалардың отбасылары қоғам мен түрлі әлеуметтік институттар тарапынан түсіністік пен қолдауды қажет етеді.

Заңнамалық негіз және ұйымдастырушылық қадамдар

Қазақстан Республикасының 11.07.2002 жылғы «Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» №343 Заңын іске асыру аясында дамуында ауытқушылығы бар балалардың диагнозын анықтау, емдеу, оңалту, оқу-тәрбие үдерісін жан-жақты қарастыру қажеттілігі ерекше мәнге ие.

Осы мақсатта мүмкіндігі шектеулі балаларды терең тексеріп, нақты диагноз қоюға және баланың жеке даму жағдайына сәйкес тәрбиелеу мен оқытуды жоспарлауға бағытталған құрылымдар құрылады. Атап айтқанда, облыстық ПМПК жанынан:

• күрделі ауытқушылығы бар балаларға арналған;

• эмоциялық-ерік саласында ауытқушылығы бар, оның ішінде ерте жастағы аутизмі және мінез-құлқында ерекшеліктері бар балаларға арналған түзете-дамыта оқыту топтары (ТДТ).

Аутизмнің анықтамасы

Бала аутизмі көбіне айналадағы адамдармен эмоциялық қарым-қатынас орнатудағы айқын қиындықтармен, мінез-құлықтың қайталанатын (стереотиптік) үлгілеріне ұмтылумен, белгілі бір объектіге немесе әрекеттерге шамадан тыс берілумен сипатталады. Сөйлеу тілін меңгеру мүмкіндігі сақталса да, сөйлеудің болмауы (мутизм) немесе сөйлеуді қарым-қатынас құралы ретінде қолданбау байқалуы мүмкін. Кей балаларда жекелеген танымдық қабілеттер салыстырмалы түрде жақсы дамиды.

Бала аутизмі синдромының негізгі белгілері

Бала аутизмі — көпқырлы бұзылыстар тобына жататын, психологиялық дамудың өзіндік ерекшелігі бар жағдай. Аутизм спектріндегі көптеген көріністердің ішінен бала аутизмі синдромына тән негізгі әрі міндетті үш белгі жиі ерекшеленеді:

1. 1

   Қарым-қатынастың сапалы бұзылыстары

   Эмоциялық жақындасу, жауап беру, байланыс құру сияқты компоненттердің жеткіліксіздігі немесе ерекше түрде қалыптасуы.

2. 2

   Әлеуметтік өзара әрекеттестіктің сапалы бұзылуы

   Құрдастармен өзара іс-қимыл, әлеуметтік ережелерді түсіну, ортаға бейімделу үдерістерінің қиындауы.

3. 3

   Мінез-құлықтың стереотиптік түрлері

   Қайталанатын қимылдар, бірсарынды әрекеттерге байланып қалу, қызығушылықтардың шектеулілігі.

Даму динамикасы және дизонтогенез

Ерте жастағы бұзылыстардың бірқатарында биологиялық шығу тегі мен психикалық бұзылыстарға тән тұрақты ағым, ремиссиясыз және асқынусыз өту сипатталуы мүмкін. Бала аутизмі психиканың көптеген салаларындағы бұзылыстар арқылы көрінеді: танымдық және эмоциялық аймақ, сенсорлық және моторлық даму, жоғары психикалық қызметтер, ерікті мінез-құлық, сана және тұлғалық қалыптасу. Бұл жалпы алғанда дизонтогенезді білдіреді.

Психолог О. С. Никольскаяның пікірінше, аутистік дамудың бұрмалануы қабылдаудың күрделі формалары, қимылдағы икемділік, сөйлеу және түсіну мүмкіндігі кейде байқалғанның өзінде, баланың осы әлеуетті шынайы өмірде және қоршағандармен өзара әрекетте толық қолдануға ұмтылмауынан да көрінеді. Яғни қалыпты даму жолы жай ғана «бұзылмай», едәуір бұрмаланып, өзге арнаға ауысуы ықтимал.

Сонымен қатар аутист балалардың әртүрлі әлеуметтік тәжірибеден алған ақпарат пен дағдыларды үйлесімді пайдалана алмауы — негізгі қиындықтардың бірі. Кей жағдайда аутистік ерекшеліктер жас ұлғайған сайын біршама «тегістеле» бастағанымен, әлеуметтік әрекеттегі икемсіздік, жағдайды түсінбеу, ерікті реттеу мен қызметтің жоғары түрлеріндегі бұзылыстар айқынырақ байқалуы мүмкін.

Аутизмнің этиологиясы мен патогенезі

Қазіргі зерттеулер бала аутизмінің пайда болуына ықпал ететін факторлар көп екенін және оның әртүрлі патологиялар аясында көрінуі мүмкін екенін көрсетеді. Аутистік бұзылыстардың ықтимал себептері ретінде мына топтар жиі аталады:

• Эндогендік (тұқым қуалаушылық)

  Генетикалық бейімділік пен тұқым қуалау факторлары.

• Хромосомалық аберрациялар және зат алмасудың туа біткен аурулары

  Туа біткен биологиялық факторлармен байланысты бұзылыстар.

• Экзогенді-органикалық этиология

  Орталық жүйке жүйесінің органикалық зақымдалуына қатысты факторлар.

Аутизм классификациясы (Халықаралық жіктеу)

Аурулардың халықаралық жіктеуінде (ICD) бала аутизмі және оған ұқсас бұзылыстар жалпы психикалық бұзылыстар аясында қарастырылады. Төменде кең қолданылатын үлгі келтірілген:

О. С. Никольскаяның психологиялық классификациясы

О. С. Никольская бала аутизмін психологиялық тұрғыдан негізгі топтарға бөліп қарастыратын классификация ұсынады. Бұл тәсіл баланың әлеуметтік өзара әрекеттестік ерекшеліктерін, қарым-қатынас деңгейін және мінез-құлық үлгілерін бағалауға мүмкіндік береді.