Абайдың он бірінші қара сөзіОН БІРІНШІ СӨЗОсы елдің үнем қылып жүргені немене
Абайдың он бірінші қара сөзі
Абай осы елдің «үнем қылып жүргені» не екенін сұрай отырып, жұрттың әдетке айналдырған екі әрекетін қатаң әшкерелейді.
Екі кеселдің біріншісі — ұрлық
Ұры ұрлықпен мал табам деп жүреді. Мал иесі қолындағысын арттырып, тағы да байимын деп алаңдайды. Ұлықтар «алып беремін» деп даугерді жеп, «құтқарамын» деп ұрыны жеп жүр.
Қарапайым жұрт та бұл бұзылуға қатыс болады: бірі «ұрлық айтып мал аламын» деп, бірі «ұрыға атымды сатып пайдаланам» деп, енді бірі «арзанға түсіріп аламын» деп, неше түрлі жолмен пайда іздейді.
Мұнда Абай ұрлықты тек ұрының қылығы емес, қоғамдық жүйеге сіңген ортақ мін ретінде көрсетеді: біреуі ұрлайды, біреуі жасырады, біреуі дауға айналдырады, біреуі соның есебінен күн көреді.
Екі кеселдің екіншісі — бұзақылардың азғыруы
Бұзақылар біреудің ойында жоқ пәлекетті ойына салып, «бүйтсең бек боласың», «бүйтсең кеп боласың», «бүйтсең кек аласың», «мықты атанасың» деп ауқаттыларды азғырғалы әлек болады.
Олар «кім азса, соған керек боламын» деген есеппен отқа май құяды: біреудің ашуын қоздырып, өзіне азық қылуға ұмтылады.
Ұлықтар да мұндай сөзге еріп, «пәлі-пәлі, бұл табылған ақыл» деп, бірін сүйемін деп бірін жеп, екіншісін сүйемін деп екіншісін жеп, билікті пайдаға айналдырады.
Абайдың ишарасы айқын: азғырушылық — ұятты өшіретін, елді дау мен кекке тәуелді ететін рухани індет.
Партияластық, сатып кету, ардан ажырау
Қара халық «менің сонша үйім бар, сонша ауыл-аймағым бар, сойылыңды соғайын, дауыңды айтайын» деп, кім көп бергенге партиялас боламын деп, құдайға жазып, жатпай-тұрмай шауып жүріп, басын, ауылын, қатын-баласын сатып жібереді.
Осылайша ортақ тірлік ұсақ есепке, намыс пен береке — саудаға, әділет — бақталастыққа айналады.
Абай қойған сұрақ
Егер осы ұры мен бұзақы жоғалса, жұртқа ой да түсер еді, шаруа да қылар еді: бай барын бағып, кедей жоғын іздеп, ел секілденіп талапқа, тілеуге кірісер еді.
Бірақ жұрттың бәрі осы екі бүлік іске ортақ болса, мұны кім түзейді? Ант, серт, адалдық, ұят — бәрі тоқтаусыз кеткені ме?
Ұрыны тию
Ұрыны тоқтату, Абайдың ойынша, бір жағынан оңайырақ: себеп-салдары көрініп тұр.
Азғындыққа ергенді тию
Ең қиыны — бұзақының тіліне еріп, азатын байларды кім тыяды? Мәселе ықпалдының өзінде.
Ойға қалдыратын қорытынды
Бұл сөзде Абай жеке адамды ғана емес, бүтін қоғамның мінезін таразылайды: ұрлық пен азғырушылық ұялаған жерде еңбек кейін шегінеді, сенім жоғалады, ал ұят әлсіресе — бәрі де саудаға түседі.
Мәтін: Абайдың қара сөздері, он бірінші сөз (редакцияланып берілді).