Қазақша рефераттар

Австралия

Австралия: географиялық орны және шекаралары

Австралия — жер бетіндегі ең кіші материк. Ол іргелес аралдарымен қоса түгелдей Оңтүстік жарты шарда орналасқан. Материктің атауы латынның australis — «оңтүстік» деген сөзінен шыққан.

Оңтүстік тропик Австралияны кесіп өтіп, материктің шағын бөлігі солтүстікте, ал негізгі бөлігі оңтүстікте орналасатындай етеді. Австралияның шеткі нүктелері:

Солтүстігі

Йорк мүйісі — 10°41′ о.е.

Оңтүстігі

Оңтүстік-Шығыс мүйісі — 39°11′ о.е.

Батысы

Стип-Пойнт мүйісі — 113°05′ ш.б.

Шығысы

Байрон мүйісі — 153°34′ ш.б.

Өлшемдері және жағалық аралдары

Австралия солтүстіктен оңтүстікке шамамен 3200 км, батыстан шығысқа 4100 км созылады. Аумағы — 7 631,5 мың км².

Материк жағалауында көптеген аралдар бар: солтүстікте Мелвилл, Батерст, Грут-Айленд және басқа ұсақ аралдар; оңтүстікте материктік қайраң шетінде орналасқан Тасмания, Кинг, Флиндерс және Кенгуру аралдары. Батыстағы ең ірі арал — Дерк-Хартог, шығыста — Фрейзер.

Австралия Тынық және Үнді мұхиттарымен ұласып жатыр. Ешбір материкпен құрлық арқылы байланыспайтындықтан, аумағының шағындығын ескере отырып, оны кейде «материктік арал» деп те атайды.

Мұхиттық аралдар: Меланезия, Микронезия, Полинезия

Австралияның солтүстігі мен шығысында, Тынық мұхитының оңтүстік-батыс бөлігінде материктік, маржандық және жанартаулық текті көптеген ірілі-ұсақты аралдар орналасқан. Осы аралдардың жиынтығын Мұхиттық аралдар деп атайды. Олардың жалпы аумағы шамамен 1,3 млн км².

Меланезия

Австралияға жақын ірі аралдар тобы. Құрамына Жаңа Гвинея, Соломон аралдары, Жаңа Каледония және т.б. кіреді.

Ең ірі арал — Жаңа Гвинея (829 300 км²). Ол әлемде Гренландиядан кейінгі екінші орын алады. Аралдың ең биік нүктесі 5029 м.

Микронезия

Меланезияның солтүстігінде және шамамен 177° ш.б. маңында орналасқан ұсақ аралдар тобы. Мариян, Каролин, Маршалл және басқа архипелагтар осы аймаққа жатады.

Мұнда 1500-ге жуық арал бар. Кей деректерде Науру, Оушен аралдары сияқты жеке аралдар да осы кеңістікте аталады.

Полинезия

Тынық мұхитының орталық және оңтүстік бөлігінде 177° ш.б.-тан шығысқа қарай орналасқан аралдардың басым бөлігі. Мысалы: Гавай, Лайн, Қоғам аралдары және т.б.

Бұл бөлу тарихи-этнографиялық негізде қалыптасқанымен, аралдарды генетикалық және физикалық-географиялық белгілер бойынша жіктеумен әрдайым сәйкес келе бермейді.

Австралиямен байланысы және геологиялық айырмашылық

Жаңа Гвинеядан шығысқа қарай (Фиджи аралдарын қоса) Жаңа Зеландияға дейін созылатын аралдар доғасы аралдарды материктен бөліп тұрған су бассейндерімен бірге Тынық мұхит геосинклинальды белдеуінің жалғасы болып саналады. Климаттың қалыптасуы мен органикалық дүниенің таралуы тұрғысынан бұл доға Австралиямен тығыз байланысты; Шығыс Азия аралдарының Еуразиямен байланысы сияқты. Шетел әдебиетінде бұл аймақ кейде Неоавстралия деп те аталады.

Ал Тынық мұхитының ашық бөлігіндегі аралдар шығу тегі бойынша Тынық мұхит платформасымен (талассократонмен) байланысты. Олар ұзақ уақыт бойы ірі құрлық массивтерінің ықпалын көрмеген, сондықтан табиғаты да өзіндік ерекшелікке ие және Австралия табиғатымен тікелей байланысы жоқ.

Неоген–антропоген кезеңдеріндегі өзгерістер

Жер бедерінің қайта құралуы

Палеоген кезеңінде оңтүстікке қарай, Үлкен Австралия шығанағының солтүстігі тұсында Юкла ойысының түзілуі жүріп, ол теңіз суына батты. Неогенде теңіз шегініп, оның орнында Наллаарбор жазығы қалыптасты.

Ең жаңа тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде Үлкен Суайрық жотасы, Флиндерс және Маунт-Лофти таулары көтерілді. Бұл көтерілулер Тасман теңізі жағалауларының төмен түсуімен, жазықтардың қалыптасуымен, әсіресе оңтүстік-шығыста базальтты вулканизмнің айқын көрінуімен қатар жүрді. Оңтүстіктегі төмен түсу Басс бұғазы мен Тасманияның бір бөлігінің бөлінуіне алып келді.

Климаттың ауытқуы және іздері

Неоген бойы мен антропогеннің бас кезінде климат бірнеше рет өзгерді: аридтену кезеңдері ылғалдану кезеңдерімен алмасты. Плювиалдық кезеңдерден қуаң аймақтарда ішінара тұзды сумен толған немесе толық сорға айналған ойыстар, құрғаған өзен арналары мен көл қазаншұңқырлары сақталған.

Теңізден босаған жас жазықта Австралияның ірі өзен жүйелері қалыптасты. Сол кезеңдерде Оңтүстік-Шығыс Азия мен Австралия арасындағы құрлық пен қайраңдық кеңістіктердің ұлғаюы байқалып, Зонд архипелагы, Жаңа Гвинея мен Австралия аралығында көптеген қайраңдар, аралдар және құм қайырлар пайда болды.

Адамдардың келуі және динго

Құрлықтың уақытша ұлғаюы азиялық жануарлардың кең көлемде өтуіне жеткіліксіз болғанымен, адамдардың Австралияға жетуіне мүмкіндік берді. Ежелгі адамдар ішінара құрлықпен, ішінара таяз бұғаздар арқылы, сондай-ақ салдармен Кіші Зонд аралдарына, одан әрі Жаңа Гвинея мен Австралияға өткен.

Олармен бірге кейбір өсімдіктердің таралуы ықтимал. Сондай-ақ Австралияның жабайы фаунасы құрамындағы сүтқоректілердің дара өкілдерінің бірі — динго иті — сол кезеңде әкелінген болуы мүмкін.

Еуропалықтардың ашуы және игеруі

Еуропалықтар Австралияны адам қоныстанған материктердің ішінде ең соңғыларының бірі болып таныды. Еуропадан шалғай әрі оқшау орналасуы оның ашылуын ұзақ уақыт тежеді. Ежелден-ақ ғалымдар Оңтүстік тропиктен әрі қарай «оңтүстіктегі жер» бар деп болжаған.

Голланд кезеңі

XVII ғасырдың бірінші жартысында голландиялықтарға материктің солтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жағалауларының көп бөлігі белгілі болды.

Абель Тасман

Голландиялық теңізші Абель Тасман экспедициясы Австралияны зерттеуде ерекше рөл атқарды: 1642 жылы кейін оның атымен аталған Тасмания аралын ашты.

Джеймс Кук

XVIII ғасырдың екінші жартысында Джеймс Кук Австралияның шығыс жағалауын зерттеп, оңтүстікте «алып материк бар» деген аңызды жоққа шығарды. Австралияның Антарктидамен шатастырылған бөлік емес, дербес материк екені дәлелденді.

Қоныстану және ішкі аудандарды зерттеу

XVIII ғасырдың соңынан бастап материкті игеру үдерісі басталды: ағылшын үкіметі алғашында қылмыскерлерді жер аударды. Оңтүстік-шығыста айдалғандардың қонысы ретінде Сидней қаласы қалыптасты.

Мал шаруашылығына қолайлы жайылымдардың көптігі еуропалықтардың назарын аударды. Сондықтан ішкі аудандарды зерттеу ең әуелі жайылым мен су көздерін іздеуден басталды. XIX ғасырдың ортасында аса бай алтын кен орындарының ашылуы «бақыт іздеушілердің» ағылуын күшейтті, ал кейін Англия бүкіл материкті өз отары деп жариялады.

Геологиялық құрылым және жер бедері

Африка сияқты, Австралияның жер бедері де аса күрделі емес. Оның негізінде Австралия платформасы жатыр. Материктің шығысында өте мүжілген, ежелгі қатпарлы таулар жүйесі — Үлкен Суайрық жотасы орналасқан.

Үлкен Суайрық жотасы

Жазықтар мен өзен аңғарлары тауларды жекелеген сілемдерге бөледі. Шыңдары көбіне күмбез тәрізді. Шығыс беткейлері теңізге қарай тік құлама, ал батыс беткейлері біртіндеп еңістейді. Ең биік бөліктері қиыр оңтүстік-шығыста орналасқан.

Орталық ойпатқа ауысу

Таулар батысқа қарай аласарып, шөгінді жыныстардың қалың қабаты жапқан Орталық ойпатқа ұласады. Жалпы алғанда материк екі тең емес бөлікке бөлінеді: батыста ежелгі кембрийге дейінгі платформа, шығыста протерозойлық және палеозойлық қатпарлы белдеу.

Гондвана, қозғалыстар және климаттық эволюция

Геологиялық деректер бойынша, палеозой мен мезозойда Австралия ежелгі Гондвананың құрамында болды. Палеозойдың соңынан бастап материктің беті баяу тербелмелі қозғалыстарға ұшырап, теңіз регрессиясы мен трансгрессиясы алма-кезек жүрді. Бұл материктің батысы мен шығысының табиғи дамуына әсер етті.

Неогеннің басында материктің батысы көбіне жазық сипатта болды. Миоценде климаттың құрғақтануы байқалып, жауын-шашын маусымдық түсе бастады. Мұндай жағдайда латериттену үдерістері күшейіп, ежелгі жазық жер бедерін «сақтап қалуға» ықпал етті.

Ерте плейстоценде салқындау үдерісі оңтүстік-шығыста мұздануға әкелді: мұз негізінен Костюшко массиві мен Тасманияның биік бөліктерінде байқалды. Кейін климаттың құрғаққа тез ауысуы өзен-көлдердің тайыздануына, құм төбелердің қалыптасуына және шөлейт ландшафттардың кеңеюіне ықпал етті.

Австралияның ірі физикалық-географиялық аймақтары

Австралияның геологиялық-географиялық даму ерекшеліктері материктің үш ірі аймаққа бөлінуін айқындайды:

  1. 1) Батыс Австралия тау қыраты

    Платформалық көтерілулер басым болғандықтан, құрғақ тропиктік жағдайда үгілу өнімдерінің жиналуы мен әлсіз эрозиялық тілімдену тән. Ішкі бөліктерінде буланғыштық жауын-шашыннан 10–12 есе жоғары болуы мүмкін; өсімдіктер көбіне жаңбырдан кейін ғана белсенді өседі.

    Австралия шөлдерінің шамамен 27%-ы құмды шөлдер. Қызыл түсті құм жондары жел бағытына қарай параллель созылып жатады. Ойыстарда астық тұқымдастар, құмды акация және эвкалиптті бұталар кездеседі.

    Ең биік жоталар қатарына Макдоннелл мен Масгрейв таулары аталады (шыңдары шамамен 1510–1524 м).

  2. 2) Орталық ойпат

    Бұл ойпат палеозойдың аяғынан Бордың аяғына дейін ұзақ уақыт теңіз түбі болған. Орташа биіктігі 100–200 м, ең төмен нүктесі — Эйр көлі маңы (−12…−16 м).

    Жерүсті сулары тапшы болғандықтан, су қорын толықтыруда Үлкен Артезиан бассейні ерекше маңызды. Жазықтарда сорлану мен аккумуляциялық үдерістер айқын.

  3. 3) Шығыс Австралия

    Аймаққа Үлкен Суайрық жотасы және материктің шығыс жағалауы кіреді. Мұнда субэкваторлықтан субтропиктікке дейінгі белдеулер байқалады, ал Тасмания аралы қоңыржай белдеуде орналасқан.

    Орографиялық жағдай мен беткей экспозициясы қазіргі ландшафттардың қалыптасуына елеулі әсер етеді. Кей бөліктерде базальтты үстірттер мен жазықтар кең тараған.

Жаңа Зеландия және басқа аралдар туралы қысқаша

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия Солтүстік және Оңтүстік аралдардан және бірнеше ұсақ аралдардан тұрады. Ол Австралиядан шамамен 2000 км қашықтықта орналасқан және Мұхиттық аралдардың ішінде ерекше орны бар аймақ ретінде қарастырылады.

Солтүстік Меланезия және Микронезия кеңістігі

Жаңа Гвинея, Бисмарк архипелагы және Соломон аралдарының таулы бөліктері биік, ал климаты көбіне ыстық әрі өте ылғалды. Ылғалды мәңгі жасыл ормандар кең таралған.

Микронезия құрамына әртүрлі архипелагтар (Мариян, Каролин, Маршалл және т.б.) кіреді. Кей деректерде ең ірі аралдардың бірі ретінде ауданы 583 км² болатын арал да аталады.