Климаттың ауыл шаруашылығына тигізетін әсері
География пәні (8-сынып)
Климаттың адам өмірі мен шаруашылық әрекетіне әсері
Мұғалім: Бақтыбаева Айгүл Жаңабайқызы • Бөлім: Қазақстанның физикалық географиясы
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушылардың климаттың адам өмірі мен шаруашылық әрекетіне тигізетін әсері туралы білімін қалыптастыру.
Дамытушылық
Тақырыпқа қызығушылығын арттырып, ой-өрісін кеңейту; білімін толықтыру және дамыту.
Тәрбиелік
Қазақстан климатының таралу ерекшеліктері мен алуан түрлілігін, оның адам өмірі мен шаруашылыққа ықпалын түсіндіру.
Көрнекіліктер
- Қазақстанның физикалық картасы
- Қазақстанның климат картасы
Сабақтың өтілу барысы
I. Ұйымдастыру
2 минут- Оқушылармен амандасу
- Оқушыларды түгендеу
- Сабаққа назарын аудару
II. Үй тапсырмасын сұрау
13 минут- Ауызша сұрау
- Қосымша сұрақтар
III. Жаңа сабақты пысықтау
20 минутЖоспар
- Климаттың ауыл шаруашылығына әсері
- Шаңды дауыл
- Үсік
- Көктайғақ (көк мұз)
Климаттың ауыл шаруашылығына әсері
Климат ауыл шаруашылығына тікелей ықпал етеді: бір дақылға жылу көбірек қажет болса, екіншісіне ылғал, үшіншісіне жарық маңызды. Қазақстанның солтүстік және орталық аудандарындағы климат жағдайлары егін шаруашылығын дамытуға мүмкіндік береді, ал оңтүстікте суармалы егіншілік кең таралған.
Алайда климат әрдайым қолайлы бола бермейді. Шаруашылыққа зиян келтіретін қолайсыз атмосфералық құбылыстарға қуаңшылық, аңызақ, үсік, көктайғақ және шаңды дауыл жатады.
Қуаңшылық және аңызақ
Қазақстан климатының басты ерекшеліктерінің бірі — құрғақтық. Әсіресе оңтүстікте жаз өте ыстық: құм беті +60…+70°C-қа дейін қызады. Мұндай құбылыстар кей жылдары солтүстік өңірлерде де байқалады.
Құрғақ ауа райы көбіне қатты қызған және тропиктік ауа массалары басым болған кезеңдермен байланысты. Бұл кезде ылғалы аз, өте ыстық әрі құрғақ жел — аңызақ соғады.
- Дала зонасында аңызақ жел жылына шамамен 5–10 күн байқалады.
- Шөлейт зонасында — шамамен 40 күн.
- Қызылқұмда — 100 күнге дейін.
Соңғы 20 жылда Қазақстанда қуаңшылық 4 рет тіркелген.
Қуаңшылық пен аңызаққа қарсы шаралар
Қар тоқтату, орман алқаптарын отырғызу, суару және басқа да агротехникалық тәсілдер қолданылады.
Шаңды дауыл
Жылы мезгілде байқалатын қауіпті құбылыстардың бірі — шаңды дауыл. Ол жел жылдамдығына және топырақ жамылғысының сипатына тығыз байланысты: ауа құрғақ кезде борпылдақ топырақты аумақта қатты жел соғып, топырақтың ұсақ бөлшектерін көтереді.
Шаңды дауыл өсімдіктердің тамырын ашып, егістікке елеулі зиян келтіреді.
Дала зонасы
Жылына орта есеппен
20–38 күн
Оңтүстік құмды шөлдер
Балқаш көлінің оңтүстігі
55–60 күн
Оңт.-шығыс және шығыс таулар
Тастақты, сазды аудандар
Сирек
Үсік
Үсік көбіне көктемнің соңында, күздің басында, ал теріскейде кейде жазда да арктикалық ауа массаларының енуіне байланысты пайда болады. Қысқа уақыт ішінде ауа температурасы 0°C-тан төмендеп, топырақ беті тоңазиды.
Бұл құбылыс егінге, бау-бақшаға, жеміс ағаштарына үлкен зиян келтіреді; нәтижесінде қайта егуге немесе қайта отырғызуға қосымша еңбек пен қаражат жұмсалады.
Үсіктің қауіпті аймақтары
- Негізінен солтүстік және орталық бөліктер.
- Солтүстік пен орталықта көктемгі үсік ықтималдығы: 10 жылдың 5 жылы.
- Шөл зонасында үсік қаупі: 10 жылдың 4 жылы.
Көктайғақ (көк мұз)
Көктайғақ көбіне аязды күндерден кейін сіркіреме жауын жауғанда қалыптасады. Әдетте көктем мен күзде ауа райы салқындап, жер беті 0°C-қа дейін суынғанда жұқа, мөлдір мұз қабаты (шамамен 5 мм) пайда болады.
Көктайғақ мал шаруашылығына және адам қауіпсіздігіне зиян келтіреді: жол-көлік оқиғаларын көбейтеді, байланыс пен электр желілерінде үзілістер туғызуы мүмкін.
Жиі байқалатын өңірлер
Оңтүстік және орталық аудандар.
Сирек байқалатын өңірлер
Солтүстік аудандар.
Мұз қалыңдығы (кей өңірлерде)
- Батыс жазықтарында, орталықта және оңтүстік-шығыста: 15 мм-ге дейін.
- Қаратау, Қырғыз, Іле Алатауларының жел жақ беткейлерінде: 22 мм-ге дейін.
IV. Жаңа сабақты бекіту
6 минутA деңгейі (ашық сұрақтар)
- Климат адамның шаруашылық әрекетіне қандай әсер етеді?
- Қазақстандағы қандай қауіпті, қолайсыз атмосфералық құбылыстарды білесіңдер?
- Үсіктің қалыптасу себебі қандай және ол қандай зиян келтіреді?
B деңгейі (тест)
1) Соңғы 20 жылда қуаңшылық қанша рет болды?
- A) 2 рет
- B) 3 рет
- C) 4 рет
2) Дала зонасында шаңды дауыл жылына орта есеппен қанша күн болады?
- A) 15–20 күн
- B) 20–38 күн
- C) 25–40 күн
3) Балқаш көлінің оңтүстігінде шаңды дауыл қанша күн болады?
- A) 40–45 күн
- B) 45–50 күн
- C) 55–60 күн
4) Үсіктің қауіпті аудандары Қазақстанның қай бөліктері?
- A) Солтүстік және орталық
- B) Орталық және оңтүстік
- C) Солтүстік және шығыс
5) Оңтүстік және орталық аудандарда жиі болатын құбылыс?
- A) Үсік
- B) Көктайғақ
- C) Шаңды дауыл
Жауап кілті
1 — C, 2 — B, 3 — C, 4 — A, 5 — B
C деңгейі (кестені толтыру)
| Қолайсыз құбылыстар | Зияны |
|---|---|
| Қуаңшылық | ... |
| Аңызақ | ... |
| Үсік | ... |
| Көктайғақ | ... |
| Шаңды дауыл | ... |
V. Үй тапсырмасы
2 минутАуызша
§25. «Климаттың адам өмірі мен шаруашылық әрекетіне тигізетін әсері»
Жазбаша
Тақырып бойынша қысқаша конспект жазу.
VI. Бағалау
2 минутОқушылардың сабаққа қатысуы мен жауаптарының сапасын ескере отырып бағалау жүргізіледі.
Қысқаша қорытынды
Қазақстан климатының құрғақтық сипаты ауыл шаруашылығының мамандануына әсер етеді: солтүстік пен орталықта егіншілікке қолайлы жағдай көбірек болса, оңтүстікте суармалы егіншілік маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар қуаңшылық, аңызақ, шаңды дауыл, үсік және көктайғақ сияқты құбылыстар табиғат пен шаруашылыққа қауіп төндіріп, алдын алу шараларын жүйелі қолдануды талап етеді.