Жел бұйда
Бұл сабақта оқушылар жүннің қасиеттерін, жүн түрлерін және жүннен жасалатын бұйымдардың негізгі бағыттарын жүйелі түрде меңгереді. Теориялық мәлімет сарамандық жұмыспен ұштасып, материалды өздігінен іздену арқылы бекітуге мүмкіндік береді.
Негізгі ой: жүн — жылуды нашар өткізетін, ылғалды жақсы тартатын және берік талшық. Сондықтан ол жіп иіру, мата тоқу, киіз басу және түрлі тоқыма бұйымдарын жасауға кеңінен қолданылады.
Сабақ мақсаты
Білімділік
Оқушыларға жүннен жасалатын бұйымдар туралы толық әрі түсінікті мағлұмат беру.
Дамытушылық
Теориялық білімді сарамандық жұмыста қолдану, өз бетінше іздену дағдысын қалыптастыру, ой-өрісті дамыту.
Тәрбиелік
Ұқыптылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу; сұлулықты сезіну мен эстетикалық талғамды дамыту; қолөнерге қызығушылық ояту.
Сабақ құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Құрал-жабдықтарын тексеру.
- Зейінді сабаққа шоғырландыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Өткен тақырыпты қайталау негізінде оқушыларға сұрақтар қойылып, жауаптары талқыланады.
III. Жаңа сабақ
Жүннің қасиеттері, түрлері және қолданылу бағыттары қарастырылады. Теориялық бөлім сарамандық тапсырмамен бекітіледі.
Жүн туралы түсінік
Жүн — қой, ешкі, түйе және басқа да жануарлардың түгі. Ол жеңіл өнеркәсіп үшін құнды шикізат болып саналады.
Жүн талшықтары жылуды нашар өткізеді, ылғалды жақсы сіңіреді және берік келеді. Сондықтан жүн жіп иіру, мата тоқу, киіз басу, трикотаж және түрлі тоқыма бұйымдарын жасау үшін пайдаланылады.
Қой, ешкі және түйе жүні кең таралған. Дүниежүзінде ең көп өндірілетіні — қой жүні.
Қолданылуы
- Жіп иіру
- Мата тоқу
- Киіз басу
- Тоқыма бұйымдар жасау
Сапаға әсер ететін факторлар
- Малдың тұқымы
- Дұрыс азықтандыру
- Бағып-күту жағдайы
Жүн түрлері
Қой жүні: негізгі жіктелуі
Қой жүні талшықтарының жуан-жіңішкелігіне және құрылымына қарай бөлінеді. Жүн құрамындағы талшықтардың арақатынасы қой тұқымына байланысты өзгереді. Сол себепті қой жүні: биязы, биязылау, ұяң және қылшық болып жіктеледі.
Биязы жүн
- Талшық жіңішкелігі: 14,2–25 мкм
- Ұзындығы мен ирегі біркелкі
- Түсі ақ, шайыры мол
- Жоғары сапалы мата тоқуға қолайлы
Биязылау жүн
- Біркелкі ірілеу жүн және аралық қылшықтан тұрады
- Талшық жіңішкелігі: 25,1–35 мкм
- Трикотаж және жоғары сапалы шұға тоқуға пайдаланылады
Ұяң жүн
- Құрамында аралық және майда қылшықтар болады
- Кілем тоқуға кең қолданылады
Қылшық жүн
- Қылшық талшықтары, әсіресе өлі қылшық көп кездеседі
- Киіз, киіз аяқ киім және т.б. бұйымдарға жарамды
Ешкі, түйе және басқа жануарлар жүні
Ешкі жүні
Қылшықты, түбіт аралас келеді. Ангор сияқты тұқымдардың жүні көбіне биязылау болады.
Түйе жүні
Берік әрі сапалы. Одан жүн мата, сырт киім және әртүрлі тұрмыстық бұйымдар жасалады.
Өзге талшықтар
Сиыр мен жылқы жүнінен киіз басылады, қоян жүнінен жеңіл киім тігіледі. Ит жүні кейде емдік мақсатта қолданылады.
Жүннен жасалатын бұйымдар
Жүннен жасалатын бұйымдар тұрмыста кең қолданылады: арқан-жіптен бастап, киіз үй жабдықтары, киім-кешек, мал әбзелдері, төсеніштер және шаруашылыққа қажет бұйымдар.
Арқандар
- Ат арқан
- Белдеу арқан
- Жел арқан
- Желі арқан
- Қом арқан
- Қосарқан
- Матау арқан
- Сүйретпе арқан
- Тарту арқан
Жіптер
- Бас жіп
- Бауыр жіп
- Бұғалық жіп
- Жан жіп
- Керме жіп
- Күрде жіп
- Ноқта жіп
- Өре жіп
- Тең жіп
Киіз үй жабдықтары
- Ақ басқұр
- Ала басқұр
- Бас бау
- Босаға
- Дөдеге
- Кереге бау
- Таңғыш
- Түндік бау
- Уық бау
- Үзік бау
Киім-кешек
- Жабағы күпі
- Жадағай шапан
- Жүн қолғап
- Жүн шұлық
- Түйе жүн далбағай
- Түйе жүн кеудеше
- Шекпен
- Шидем шекпен
Мал әбзелдері
- Айыл
- Асмалдық
- Бұйда
- Жел бұйда
- Жүген
- Құр айыл
- Ноқта
- Түйе ноқта
- Шылбыр
Төсеніштер
- Алаша
- Бөстек
- Кілем
Шаруашылық бұйымдар
- Дорба
- Қанар
- Қап
Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Сабақты қорытындылау
Бүгінгі сабақта оқушылар жүннен жасалатын бұйымдар туралы толық мағлұмат алды. Тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтар қойылады:
- 1 Жүн дегеніміз не?
- 2 Жүн неше түрге бөлінеді?
- 3 Жүннен жасалған киім-кешектерді атаңдар.
- 4 Жүннен жасалған шаруашылық бұйымдарын атаңдар.
Бағалау
Әр оқушының орындаған жұмысы қабылданып, баға қойылады. Жіберілген қателер жеке түсіндіріліп, түзету жолдары көрсетіледі.
Үй тапсырмасы
Тақырыпты оқып келу.
Ескерту: Сарамандық бөлімде қауіпсіздік ережелері сақталып, құралдарды дұрыс қолдануға ерекше мән беріледі.