Ұлы бабаларымыздың ұлағатты сөздері болашақ жас ұрпақтарға білім мен тәрбие берері ақиқат
Ұлы Абай өнегесі
Қай заманда болмасын есті, еңбекқор, қайырымды ұрпақ тәрбиелеу — адамзаттың асыл парызы. Әр халық өз тарихын жалғастыратын жас ұрпақты адалдыққа, әділдікке, адамгершілікке, мейірбандыққа баулиды. Қазақ халқының дәстүрі мен әдет-ғұрпы ауыз әдебиетінен бастау алса, Абай сол мұраны халыққа түсінікті етіп, әдеби тілмен өрнектеп жеткізген, тіл мәдениетіне ерекше мән берген, әдеби жазба тілдің ірі өкілі.
Ұлы бабаларымыздың ұлағатты сөздері жас ұрпаққа білім мен тәрбие беретіні ақиқат. Осы ретте біздің басты ақылшымыз әрі бағыт-бағдаршымыз — ұлы Абай болуы керек. Үлкеннің ақылын алу, жақсының жанына еріп жолдас болу — ежелгі ел дәстүрі. Абай да осы қағиданы берік ұстанып, адал азамат болуды әрбір саналы жастың борышы деп білді.
Жастыққа жауапкершілік пен ойлы қадам
Абай жастарды өмірге жеңіл қарамай, уақытында ойлануға шақырды: өмір көші тура жолмен жүре беретін керуен емес; дер кезінде ойланбасаң, кейін өкінесің, опық жейсің. Бұл ойды ақын «Адасқанның алды жөн, арты соқпақ» атты өлеңінде тереңдете түсіп, ішкі дүниесін түземей, сыртқы сән-салтанатқа ғана әуес «сыидақ» жігіттерді ащы сынға алады.
Өлеңнен үзінді
Осындай жігіт елде мол-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын түзер біреу жоқ, сыртын түзеп,
Бар өнері — қу борбай, сымпыс шолақ.
Олардың жоқ ойында малын бақпақ,
Адал еңбек, мал таппақ, жұртқа жақпақ.
Жалғыз атын терлетіп, ел қыдырып,
Сәлемдеспей, алыстан ыржақ қақпақ.
Ақын жастың өмірге келгендегі басты міндеті — бір өнер үйреніп, пайдалы іспен айналысу екенін қатаң ескертеді. Пайдасы бар істі көрсең — соған ұмтыл; бос мақтанды іздеме; өз кемшілігіңді жасырып, сыннан қашпа; талап пен еңбек жоқ жерде нәтиже болмайды деген ойды үздіксіз қайталайды.
Еңбек, талап және ар ұстанымы
Абай бос жүріс пен жалқаулықты қатты мінеді. Ел аралап, ас ішіп, аяқ босатар «жатыпішер» мінез — адамды аздыратын әдет екенін айтып, мал табудың да жолы талап, тәуекел және маңдай тер екенін ұқтырады. Қулық, сұмдық, ұрлықпен жиналған дүние баянсыз: мал да кетеді, маза да кетеді, ар да жұтайды.
Өсиет мәніндегі жолдар
Тәуекелсіз, талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек — адам болмас.
Қулық, сұмдық, ұрлықпен мал жиылмас,
Зиян шекпей қалмайсың ондай істен.
«Малға достың мұңы жоқ малдан басқа» деген ойдың аясында ақын адал еңбекпен кәсіп қылмай, айла-шарғыны қуған жастарға қарата адамның қасиеті үш нәрседен тұратынын алға тартады: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек. Адам болам десең — осы үшеуін тең ұста.
Абай ұсынған өмірлік тірек
Ыстық қайрат
Іске батыл кірісу, ерінбеу, мақсаттан таймау.
Нұрлы ақыл
Ойды таразылап, пайдалыны таңдау, терең пайым.
Жылы жүрек
Мейірім, қайырым, әділетке жақ болу.
Адал еңбек пен ар-ұждан — қай дәуірде де көнермейтін құндылықтар. Олар адамды қиындықтан аман алып шығатын тіршіліктің тұтқасы, жастарды алға жетелер жарық нысана.
Өзін-өзі тәрбиелеу және ішкі есеп
Абай өмірдің өткіншілігін еске салып, әр адамды ойлануға жетелейді: өмір — ағып жатқан су; көрген қызық пен өткен шақ — түс секілді. Сондықтан адам өзімен-өзі есептесіп отыруы керек: есті кісі болғың келсе, күніне бір мәрте болмаса аптасына бір, ең болмаса айына бір рет — өміріңді қалай өткізгеніңді таразыла.
Ой салатын жолдар
Өмір, дүние дегенің —
Ағып жатқан су екен.
Жақсы-жаман көргенің,
Ойлай берсең, у екен.
Данышпан ақын адам баласының бір-бірінен «ақыл, ғылым, ар, мінез» секілді қасиеттермен оздым деуін орынсыз астамшылыққа балап, тәрбиедегі қоғамдық ортаның рөлін де айқын көрсетеді: адамды заман өсіреді, жамандықтың бір ұшы — замандас, орта әсерінде. Бұл — мінездің қалыптасуы тәрбиемен, ықпалмен тығыз байланысты екенін дәлелдейтін пайым.
Абай отыз жетінші сөзінде адам мінезін түзету мүмкін емес деген пікірге үзілді-кесілді қарсы екенін білдіреді. Талапсыздық, жалқаулық секілді қасиеттердің мақсатқа жеткізбейтінін айтып, адам бойындағы кертартпа әдеттерді сынайды.
Бүгінгі күнге аманат
Абайдың қай шығармасын оқысаң да, бүгінгі күннің өзекті мәселесіне арналғандай әсер қалдырады. «Абайды білдік, таныдық, ұқтық» деудің өзі — шартты ғана ұғым: оның тағылымын күнделікті өмірде жүзеге асырмайынша, таным толық болмайды. Адамдыққа, еңбекке, білімге, қайырымдылыққа, ел мүддесі жолындағы адалдыққа Абай өнегесі ауадай қажет.
«Атымды адам қойған соң, қайтіп хайуан болайын» деген ойдың өзегі — рухани надандықтан қашу. Адам болу үшін Абайды саналы түрде оқып, зердемізге тоқу — әр буынның міндеті.
Мектептегі пән мұғалімдері қандай пән болмасын, сабақ барысында Абайдың ұлағатты сөздерін орнымен қолданса, оқушының рухани жан дүниесі байи түсер еді. Сонда адамгершілік туралы ой-толғамдар жас санасына күн сайын сіңіп, мінез бен әрекетке айналар.
Кемеңгер бабамыздың арман-мұңы — бүгінгіге де, болашаққа да аманат. Абайдың әр сөзі, тағылымы мен қалдырған өнегесі біз үшін қымбат.