Жалыналық Абайға, жүр баралық

Шәкәрім мұрасының қайта оралуы

Шәкәрім Құдайбердиевтің (1858–1931) мұрасы ұзақ жылдар бойы үнсіздік пен нақақ жаладан кейін халық қазынасына қайта оралды. Қоғам өткенді тереңірек, объективті түрде зерттеуге мүмкіндік алған кезеңде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті Бюросында ақынның шығармашылық мұрасы арнайы қаралып, құптау туралы хабардың жариялануы қалың жұртшылық тарапынан ризашылықпен қабылданды.

Шығармашылықтың болмысы мен қоғамдық мәні

Бюро Шәкәрімді ұлы Абайдың талантты шәкірті әрі реалистік дәстүрін жалғастырушы ретінде бағалай отырып, оның шығармаларын сыншыл тұрғыдан игеру және халыққа жеткізу қажеттігін атап өтті. Комиссия ұсынған тұжырымдарда ақынның негізгі еңбектерінің қоғамды рухани байытуға, гуманистік және адамгершілік мұраттарды бекітуге қызмет ететіні айтылды.

Уақытша жаңылысу мен қателіктері болса, ол ақын дүниетанымындағы белгілі бір шектеуліліктің көрінісі ретінде бағалануы тиіс делінді. Осы тұрғыдан алғанда, қиын кезеңдерде халыққа адал еңбек еткен асыл тұлғалардың қатарында Шәкәрім Құдайбердиевтің де жарқын бейнесі биіктей беретіні көрсетілді.

Шығармаларының жариялануы және әдеби орта

Шәкәрім шығармаларының дені Қазан төңкерісіне дейін жазылды. Оның бірқатары ертерек баспадан шығып, көпшілік назарына ілігіп, жоғары бағаланды. 1911 жылы Орынборда «Түрік, қырғыз, қазақ һәм ханлар шежіресі» және «Мұсылмандық шарты» жарық көрді. 1912 жылы Семейде «Қазақ айнасы» өлеңдер жинағы және «Қалқаман – Мамыр», «Еңлік – Кебек» поэмалары жарияланды.

Кеңес дәуірінде де ақынның бірқатар еңбектері жарық көрді: Абай журналының 1918 жылғы 3–4 сандарында мақалалары жарияланды; Хафизден аудармалары мен Физулидің «Ләйлі – Мәжнүн» поэмасынан еркін аударған нұсқасы 1922–1923 жылдары Шолпан журналында басылды, кейін 1935 жылы Алматыда жеке кітап болып шықты.

Кейінгі жылдары ақын өлеңдерінің бір бөлігі 1959 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде және 1978 жылы Ленинградта шығатын «Ақын кітапханасы» сериясындағы «Қазақстан ақындары» жинағында алғаш рет орыс тіліне аударылып жарияланды.

Зерттеу, мәтінтану және әдіснама

Бұрын жарияланған еңбектермен қатар, қолжазбалар да маңызды дереккөз болып қалды. Қазақ ССР Ғылым академиясының ғылыми кітапханасында сақталған қолжазбалар және ақынның ұлы Ахат жинаған материалдар негізінде М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Шәкәрімнің таңдамалы шығармаларын баспаға дайындады.

Ақын мұрасын зерттеуде біржақты мадақтаушылыққа да, сыңаржақ даттаушылыққа да ұрынбай, объективті ғылыми талдау жасау қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Әдебиет тарихынан өзіне лайықты орнын алу үшін мәтіндік деректердің дәлдігі мен тұтастығы маңызды.

Абай ортасы және өмірбаян деректері

Шәкәрім өмірбаянының айрықша қыры — оның ұлы Абай Құнанбаевқа өте жақын ортада өсіп, тікелей тәлім-тәрбие және ықпал алуы. Шәкәрім 1858 жылғы 11 шілдеде (ескі стиль бойынша) Шыңғыс тауы бөктерінде, қазіргі Абай облысы аумағында дүниеге келген. Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған баласы, ал Шәкәрім — Абайдың немере інісі.

Ақынның әке-шешесіне қатысты кей деректер толық нақтыланбаған. Дегенмен өмірбаяндық ұсақ көрінетін мәліметтердің өзі ғылым мен тарих үшін дәлдік пен бірізділікті талап етеді: еңбектерінде ол кейде «Құдайбердіұлы Шәкәрім», кейде «Құдайбердин» деп қол қойғаны кездеседі.

Шәкәрімнің анасы Дәметкен туралы мәлімет те аз сақталған. Құдайберді 1866 жылы 37 жасында дүниеден өткен. Шәкәрім жеті жасында әкесінен айырылып, жетімдіктің дәмін татқаны өз шығармаларында да айтылады.

Өзін-өзі қалыптастыру: білім, тіл, дүниетаным

Шәкәрім өмірінің біраз жайын өз туындыларында, әсіресе «Мұтылғанның өмірі» атты поэмасында өрнектейді. Ақын балалық шағындағы жетімдігін, оқу-білімге кештеу ден қойғанын, кейін өз бетімен ізденіп өскенін ашық баяндайды.

«Түрік, қырғыз, қазақ һәм ханлар шежіресінде» ол өз әкесі қайтқаннан кейін ұлық атасы Құнанбайдың тәрбиесінде болғанымен, жүйелі оқу мүмкіндігі шектеулі болып, «ойыма не келсе, соны істеп ғылымсыз өстім» деп жазады. Соған қарамастан түрікше және орысша хат танығанын айтады.

Жастық шақта ойын-сауыққа, серілікке әуестеніп, домбыра мен гармон тартқан, саятшылыққа қызыққан кездері болған. Алайда ол кейін білім-ғылымның қадірін терең түсініп, өз бетімен оқып-үйреніп, рухани қазыналарға ден қояды. Араб, парсы, түрік, орыс тілдерін меңгеріп, өзге жұрттың таңдаулы шығармаларымен еркін танысып, аударма өнерін игереді.

Қырық жасқа таяған кезеңде ол поэзияға бірыңғай ден қойып, «Қазақ айнасындағы» көптеген өлеңдерін, әлеуметтік, гуманистік, ағартушылық бағыттағы поэмаларын жазады. Адам санасын, мәдениетін көтеруді, оқу мен өнерге ынталандыруды мақсат еткен ізденістер оның дүниетанымын кеңейтіп, адамзаттық ортақ ой арналарымен табыстырды.