Қазақша рефераттар

Қазақтың тұңғыш тілші ғалымдары

Сабақ жоспары

Қазақ тіл білімінің бастауларын тану және төл сөздердің құндылығын түсіну

Бұл сабақта оқушылар қазақтың алғашқы тілші-ғалымдарының еңбегімен танысып, сөйлеу мәдениетін дамытуға бағытталған тапсырмалар орындайды. Сонымен қатар қазақ тілінің негізгі сөздік қорына кіретін байырғы төл сөздерді жүйелеп, сөйлем құрастыру арқылы қолдану дағдысын нығайтады.

Негізгі бағыт

Сөздік қорды жүйелеу және байланыстырып сөйлеу

Дағды

Шығармашылық жұмыс және сөйлеу мәдениеті

Құндылық

Тұлғалар өмірінен өнеге алу, тілге қызығушылық

Сабақтың мақсаты

  1. Өткен тақырыптар бойынша сөздік қорды жүйелеу, байланыстырып сөйлеуге баулу.
  2. Оқушылардың шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал ету, сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
  3. Белгілі тұлғалардың өмірін өнеге етіп, тәрбиелік мәнін ашу; қазақ тіліне қызығушылық пен белсенділікті арттыру.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушыларды түгелдеу.
  • Оқушы назарын сабаққа аудару (бір-біріне жылы лебіз айту).
  • Сабақтың мақсатымен таныстыру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Ережені жатқа айту және қысқаша қайталау.

III. Жаңа сабақ

Қазақ ғылымы мен ағартушылығының іргесін қалаған тұлғалардың өмірі мен еңбегіне шолу жасалады.

Қазақтың тұңғыш ғалымдары

Ахмет Байтұрсынұлы

1873–1937

Көрнекті тілші-ғалым, ағартушы, дарынды аудармашы, оқу құралдарының авторы. Ол орыс-қазақ мектебінде, кейін мұғалімдер мектебінде білім алып, қазақ баспасөзінің дамуына үлес қосты, ұлттық ой-сананы оятуға қызмет етті.

Кілт ұғымдар: тіл білімі, ағартушылық, оқулық, аударма, баспасөз.

Шоқан Уәлиханов

1835–1865

Әйгілі зерттеуші, тарихшы, ғалым, этнограф. Шоқан қазақ, қырғыз, ноғайлы әдебиетінің жазба мұраларын және тарихи шежірелерін жинап, бір жүйеге түсіріп, ғылыми талдаулар жасады.

Кілт ұғымдар: зерттеу, тарих, этнография, мұра, талдау.

Ыбырай Алтынсарин

1841–1889

Ағартушы, аса көрнекті педагог, қоғам қайраткері, жазушы. Ыбырай халқын мәдениетті елдер қатарына жеткізуді арман етіп, бар күш-жігерін білім мен тәрбие ісіне арнады. Қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі ретінде танылды.

Кілт ұғымдар: педагогика, мектеп, тәрбие, әдебиет, ағарту.

Грамматикалық тақырып: қазақ тілінің төл сөздері

Сөздік құраммен салыстырғанда негізгі сөздік қор көлемі әлдеқайда шағын болады. Себебі оған кез келген сөз кіре бермейді. Негізгі сөздік қорға ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың байырғы төл сөздері енеді.

Мысал топтары

  • Туыстық атаулар: ата, ана, қарындас, нағашы, жиен, бөле, құда, құдағи, жеңге.
  • Мал атаулары: түйе, жылқы, сиыр, бота, құлын.
  • Хайуан атаулары: қасқыр, түлкі, арыстан, қоян, қарсақ.

Мысал топтары (жалғасы)

  • Ағаш атаулары: қайың, қарағай, мойыл, емен, тобылғы, шырша.
  • Киіз үй атаулары: шаңырақ, туырлық, кереге, уық, бақан.
  • Жұмыс құралдары: күрек, балта, балға, ұршық, құрық, пышақ, біз.
  • Сапалық/сындық атаулар: жақсы, жаман, жеңіл, ауыр, қатты, жұмсақ, жылы, суық, т.б.

Тапсырма

Төмендегі сөздермен сөйлем құрастырыңыз:

  • ата
  • ана
  • түлкі
  • шаңырақ
  • күрек
  • жақсы

Шығармашылық жұмыс: ғалымға хат

Оқушылар таңдаған ғалымына хат жазып, оның еңбегін бағалау, ризашылық білдіру және бүгінгі ұрпаққа қалдырған өнегесін сипаттау ұсынылады.

1-топ

Ахмет Байтұрсынұлы

2-топ

Ыбырай Алтынсарин

3-топ

Шоқан Уәлиханов

Қорытынды және үй тапсырмасы

Қорытындылау

Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) — ағартушы, аса көрнекті педагог, ақын, қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы тұлға.

Ахмет Байтұрсынұлы (1873–1937) — тілші-ғалым, ағартушы, ақын, оқу құралдарының авторы, ұлттық баспасөздің дамуына үлес қосқан қайраткер.

Екі тұлға да — өз дәуірінің сауатты, көрнекті ғалымдары; еңбектері бүгінгі білім мен тіл мәдениетінің негізіне айналды.

Үй тапсырмасы

  • Ережені жаттау.
  • Сабақта қарастырылған төл сөздер бойынша қосымша 5 сөйлем құрастыру.

Бағалау

Белсенділік, тапсырманы орындау сапасы және сөйлеу мәдениеті ескеріледі.

Рефлексия

Қай тұлға еңбегі сізге ерекше әсер етті? Неліктен?