Киелі аспап - қобыз
Ұйымдастыру және сабаққа кіріспе
Сабақ оқушылармен музыка тілі арқылы амандасудан басталады: түгендеу жүргізіліп, сыныптың дайындығы тексеріледі. Оқушылар жасырын суреттер арқылы екі топқа бөлінеді: «Қобызшылар» және «Домбырашылар».
Үй тапсырмасын тексеру: сұрақ-жауап
Тақырыпты ашу үшін оқушылар төмендегі сұрақтарға жауап береді. Белсенді қатысқан оқушылардың «қоржынына» скрипка кілті белгісі беріледі (музыка қосылады).
- Арфа тектес аспаптар қалай пайда болды?
- Арфа аспабының үнін қандай құдіретті күшке балаған?
- Жетіген аспабы туралы қандай аңыз сақталған?
- Қытайдың цинь аспабының әрбір ішегі нені білдіреді?
- Қурай аспабын қалай жасаған?
Мақсат қою: Қорқыт тұлғасы және қобыздың киесі
Қорқыт VIII–IX ғасырларда өмір сүрген оғыз-қыпшақ тайпаларының ұлы ойшылы, көріпкел әрі шебер күйші ретінде танылады. Ол қобыздың құдіретін халыққа кеңінен танытып, аспапты тек бақсы-балгерлердің құралы ретінде емес, нағыз халықтық музыка аспабы деңгейіне көтерді.
Бүгінгі сабақта біз қобыздың шығу тарихына, құрылысына, үніне қатысты ғылыми пікірлерге және оның рухани мәніне тоқталамыз.
Жаңа материал: қобыз қандай аспап?
Қобыз — ысқышпен ойналатын ішекті музыкалық аспап. Мойны имек, шанағы терімен қапталады. Ойнау тәсілі ерекше: сол қол саусақтарының тырнақтарының сыртын ішекке тигізу арқылы дыбыс алынады.
Ысқышы мен ішектері дәстүрлі түрде жылқының қылынан жасалады. Ертеде қобызды бақсылар құдіретті күшке балап, емшілік және жоралғылық мақсатта пайдаланған.
Қобыз орындаушылығы күрделенген сайын төрт ішекті қобыз үлгісі де қалыптасты. Бұл нұсқада ішектер көбіне сымнан жасалады.
Құрылысы
Шанақ (тері қаптама), имек мойын, қыл ішек, ысқыш.
Ойнау тәсілі
Тырнақтың сыртқы бөлігімен ішекке жанай дыбыс шығару.
Үн әлемі
Бай тембр, мұңды да зарлы бояу, табиғи обертондар.
Ғалымдар қобыз үні туралы не дейді?
«Қобыз — таңғаларлық пішінді және ғажайып сазды, бай тембрлі аспап. Оның үні қыл ысқыштың ішекпен үйкелісінен аққудың даусына ұқсас саз тудырады».
«Қобыз үні адам даусына ұқсайды».
«Ащы, зарлы, өксікті үн береді».
Тарихи сабақтастық
Қобыз оркестрдегі скрипканың арғы атасы ретінде де қарастырылады. Бұл пікірді батыстық ғалымдар Слави Дончев, Вернер Бачман, сондай-ақ қазақ өнертанушысы, профессор Әсия Мұхамбетова ғылыми тұрғыда негіздеген.
Қобыздың киесі: дәстүр мен сенім
Емшілік және жоралғы
Қобызды бақсылар адам емдеуде және түрлі салт-жоралғыларда құдіретті күш ретінде қолданған.
Жыраулық дәстүр
XV–XVII ғасырларда жыраулар қобызбен ұзақ жырларды орындаған. Қобыз батырлар мен жауынгерлердің рухын көтеретін, әрі жырауға бағыт-бағдар беретін киелі аспап саналған.
Қобыз өнерін дамытқан ұлы күйшілер
- Қорқыт ата
- Ықылас
- Жаппас Қаламбаев
- Дәулет Мықтыбаев
Қазіргі мәні
Қобыз — қазақ халқының ұлттық мақтанышы. Бүгінде ол ұлттың символы ретінде де бағаланып, сый-кәделерге ұсынылатын ерекше құндылықтардың біріне айналды.
Музыкалық материал: тыңдау және талдау
Бейнематериал
Қобыздың жасалу барысы туралы бейнеролик қарастырылады.
Тыңдалатын шығармалар
- Ықылас — «Айрауықтың ащы күйі»
- Қорқыт — қобыз туралы сарын (А. Тәжібаеваның орындауында)
Аңызға негізделген тарих: «Айрауықтың ащы күйі»
Бұл күй әуелде Тайлақ атты батырдың сыбызғыда тартқан шығармасы ретінде айтылады. Тайлақ — ерлігімен қатар, шебер сыбызғышы болған. Қартайған шағында жау бір үйір жылқысын айдап кетеді. Тайлақтың Секер және Барақ атты егіз ұлы малды қайтармақ болып қуады. Шайқаста Барақ қаза табады, ал Секер жауды жеңіп, жылқыны қайырады. Секердің қаза болған бауырын ат алдына өңгеріп келе жатқанын көрген сексендегі қарт батыр сыбызғысын алып, қайғылы сарын тартып, күйдің мұңын төгеді.
Белсенді бөлім: сергіту, ән, шығармашылық
Сергіту сәті
Ырғақтық жаттығулар орындалады.
Ән үйрену
«Қазақтай ел қайда» әніне талдау жасап, үйрену.
Шығармашылық тапсырма
Екі топқа домбыра мен қобыздың суреттері беріледі: аспаптардың мағынасын ашып, шағын өлең құрастыру.
Қорытынды және бағалау
Қорытынды сұрақтар
- Қобыз аспабы қалай пайда болды?
- Киелі қобыз туралы ғалымдар қандай пікір айтады?
- Қобыздың киесі қандай қырларымен сипатталады?
- Қобыз өнерін дамытқан ұлы күйшілер кімдер?
Үй тапсырмасы
- «Киелі аспап — қобыз» тақырыбын түсінгенін әңгімелеу.
- Қобыздың суретін салу.
- «Қобыз» сөзіне сөзжұмбақ құрастыру.
- «Қазақтай ел қайда» әнін жаттау.
Оқушы білімін бағалау
Оқушылардың белсенділігі мен жауаптарының сапасына қарай бағалау жүргізіледі. Қолдау белгісі ретінде смайликтер таратылады.