Сәулет өнері. Қолданбалы өнер
Сабақтың тақырыбы
Қазақстанның XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнері.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнерінің үздік үлгілері — кесенелер мен қолданбалы өнер туындылары туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Кесенелерді және олардың әшекейлену ерекшеліктерін салыстыру арқылы оқушылардың талдау дағдысын дамыту, өз халқының бай мәдени мұрасын тануына ықпал ету.
Тәрбиелік
Тарихи ескерткіштерді қорғауға, өнерді бағалай білуге және ұлттық мәдениеттің өркендеуіне үлес қосуға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі мен көрнекілігі
Сабақтың түрі
Дәстүрлі.
Көрнекілік
- Қазақстан Республикасының картасы
- Кесенелер мен күмбездердің суреттері
- Слайд материалдары
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, оқушылардың назарын сабаққа аудару.
2) Үй тапсырмасын тексеру
- Өткен тақырып бойынша дайындалған рефераттарды талдау
- Тест тапсырмаларын орындау
3) Жаңа сабақты түсіндіру
Сәндік-қолданбалы өнер мен архитектуралық құрылыс жүйелері аясында кіріспе әңгіме жүргізу.
XIV–XV ғасырлар сәулет өнері: қалыптасу алғышарттары
Сәулет өнері Қазақстанда X–XII ғасырларда Қарахан мемлекеті тұсында қарқынды дами бастады. Оның айқын дәлелі ретінде Тараз қаласы маңындағы Айша бибі мен Бабаджа қатын кесенелерін атауға болады.
Дегенмен бұл дамуға қазақ даласындағы моңғол шапқыншылығы елеулі нұқсан келтірді. XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап қалалық, отырықшылық мәдениеттің қайта жандануына байланысты XIV–XV ғасырларда ірі архитектуралық құрылыстар бой көтерді.
Осы кезеңнің көрнекті ескерткіштері
- Арыстан баб кесенесі
- Қожа Ахмет Йасауи кесенесі
- Көккесене
- Алаша хан кесенесі
- Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі
Кесенелер мен күмбездер: негізгі нысандар
Арыстан баб кесенесі
Арыстан баб кесенесі көне Отырар қаласының батыс жағында, шамамен 3 км жерде, Сырдария өзеніне жақын орналасқан. Сабақ барысында аңыздан үзінді келтіріп, нысанның тарихи-рухани маңызын ашуға болады.
Қожа Ахмет Йасауи кесенесі
XIV–XV ғасырлар аралығында Әмір Темірдің бұйрығымен салынған кешенді кесене — сәулет өнерінің аса көрнекті үлгісі. Қожа Ахмет Йасауи — ислам дінінің ірі өкілі, уағыздаушы әрі ақын. Кесене Түркістан қаласының дәл орталығында орналасқан (көрнекілік ретінде суретін көрсету ұсынылады).
Көккесене
Көккесене — Ақ Орданың орталығы болған Сығанақ қаласының маңында, Төменарық кентінің солтүстік-батысында шамамен 8 км жерде орналасқан бір күмбезді кесене.
Алаша хан кесенесі
XIV–XV ғасырлар сәулет өнерінің маңызды ескерткіштерінің бірі. Кесене Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір өзенінің бойына салынған. Қабырға сыртын безендіруде қазақтың дәстүрлі ою-өрнектері кеңінен қолданылған.
Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі
XV ғасырдың екінші жартысында салынған құнды тарихи ескерткіштердің бірі ретінде қарастырылады.
Қолданбалы өнердің сәулеттегі орны
Қолданбалы өнер — сәулеттік құрылыс жүйелерінің ажырамас бөлігі. Күрделі әрі ауқымды ғимараттарды сәндеп-әшекейлеу, ішкі-сыртқы кеңістігін көркем үйлестіру — құрылыстың идеялық әрі эстетикалық құнын арттырады.
Сондықтан шеберлер өздері тұрғызған ғимараттарды салтанатты әрі тартымды етіп көрсету үшін ою-өрнек, қаптама, өрнекті кірпіш, жазу-эпиграфика сияқты қолданбалы өнер тәсілдерін кең пайдаланған.
Сабақты қорыту
Жаңа сабақты бекіту үшін сұрақтар мен тапсырмалар орындалады, өзін-өзі тексеру сұрақтары арқылы негізгі ұғымдар қайталанады.
Пысықтауға арналған үлгі сұрақтар
- XIV–XV ғасырларда сәулет өнерінің қайта жандануына қандай факторлар әсер етті?
- Қожа Ахмет Йасауи кесенесінің тарихи және мәдени маңызы неде?
- Алаша хан кесенесінде қандай сәндік ерекшеліктер байқалады?
- Қолданбалы өнер сәулеттік ескерткіштердің көркемдігін қалай күшейтеді?
Өскен негізгі мектебі
Орындаған: Амержанова М.