Алаш партиясы - қазақтың тұңғыш ұлттық демократиялық партиясы
Кіріспе: ХХ ғасыр басындағы ұлттық серпіліс
ХХ ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан рухани-зерделі зиялылар қазақтың ұлттық идеясын қалыптастыру міндетін өз мойнына алды. Олар қоғамның әр қабатынан шыққан, ең алдымен дәстүрлі дала ақсүйектерінің өкілдері болды.
Елбасы Н. Ә. Назарбаев «Тарих толқынында» еңбегінде ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасына ұқсас сипатын атап өткен.
Өткен ғасыр қазақ халқы тарихында ірі оқиғаларымен есте қалды. Солардың ішінде 1930–1938 жылдар — «мың өліп, мың тірілген» елдің басынан өткен ауыр да азапты кезең. Егемен ел, тәуелсіз мемлекет болу жолында өмірін арнаған Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев сынды арыстар сұрқия саясаттың құрбаны болды.
Алаш қозғалысы: партия және үкімет
Алаш партиясы
Алаш партиясы — қазақтың тұңғыш ұлттық-демократиялық партиясы. 1917 жылы шілдеде Орынборда өткен бүкілқазақ съезінде құрылды. Көп ұзамай он тараудан тұратын партия бағдарламасының жобасы жасалды.
Ұйымдастырушысы — Әлихан Бөкейханов. Негізгі мақсат — Ресей Федерациялық демократиялық республикасының құрамында қазақ автономиясын құру.
Алашорда үкіметі
1917 жылы 3–15 желтоқсанда Орынборда ІІ Бүкілқазақ құрылтайы өтіп, Алашорда үкіметін құру күн тәртібіне шықты.
- Төраға: Әлихан Бөкейханов
- Ұлт кеңесі: 25 адам
- Астана: Семей
Алайда Ресейдегі саяси ахуалға байланысты жарияланған автономияны іске асыру қиын болды. Күн тәртібіне большевизммен күрес мәселесі шығып, Алашорда белгілі бір кезеңде Кеңеске қарсы тараппен одақтасуға мәжбүр болды. 1918 жылғы Азамат соғысы үкімет жұмысының тоқтауына әкелді.
Поэтикалық үн: елдікке шақырған сөз
Жүргізуші сөзі
«Алаш» десе, рух сілкініп, ұлттық «мен» оянып, мақтаныш сезім билейді. Осы сезім аспан астын Алаш атымен тұндырып, ән салғызатындай.
Өлең үзінділері
«Қазағым, қақтықпа, қамалма…»
Қазағым, қақтықпа, қамалма,
Ел болар халіңді амалла!
Кетті туы, атты таң, шықты күн,
Сал малды, сал жанды аянба!Не көрсем де Алаш үшін көргенім,
Маған атақ — ұлтым үшін өлгенім.
Мен өлсем де Алаш өлмес, көркейер,
Істей берсін қолдарынан келгенін.
«Алаш туы астында…»
Алаш туы астында,
Күн сөнгенше сөнбейміз.
Енді Алашты ешкімнің
Қорлығына бермейміз.Өлер жерден кеттік біз,
Жасайды Алаш, өлмейміз.
Жасасын Алаш, жасасын!
Тарихи көрініс: құрылтайдағы пікір қайшылығы
Құрылтайда Алашорда үкіметін дереу жариялау туралы ұсыныс талқыланып, дауыс беру нәтижесінде Шығыс Алашорда — 42, Батыс Алашорда — 39 дауыс алды, үш адам қалыс қалды. Бір тарап автономияны жедел жариялауды қолдаса, екінші тарап Түркістан өңірі мен оған қарасты Жетісу, Сырдария облыстарының пікірін ескеруді ұсынды. Қалыс қалған үш адам Түркістан автономиясын құру ниетін білдірді.
«Зар заман» сарыны: елді оятқан үндеу
Мәнерлеп оқу (үзінді)
Кез болған соң кер заман біздің баққа,
Жау жарағын асырып, міндік атқа.
Ел бастайтын ерлерге бұл бір зор сын,
Жаңа талап, жас ұлан, қарап жатпа.Ел бастайтын қайдасың, көсемдерім?
Сөз бастайтын қайдасың, шешендерім?
Тәуекелге бел байлап, бастап топты,
Тигізбесін жұртқа жау кеселдерін.Бай, қайдасың, ортаға малыңды сал,
Азды-көпті аямай барыңды сал.
Жаны тәтті жақсылар, қайдасыңдар?
Мұсылманның жолына жаныңды сал.Ел қорғайтын қайдасың, батырларым?
Өлең-күйдің шебері ақындарым?
Азаматтың міндеті — елді қорғау,
Төнгелі тұр басына күшті толғау.
Алаш тұлғалары: тағдыр және мұрат
Ахмет Байтұрсынұлы
Ахмет Байтұрсынұлының тағдыры — қиын, бірақ үлгі боларлық тағдыр. Ғұмыры ащы арманға толы болса да, мақсат-мұраты терең.
Туған жылы, жері: 1872 жылы 28 қаңтар, Торғай облысы, Торғай уезі, Тосын болысы, Сарытүбек.
Білім жолы: ауыл молдасынан хат танып, Торғайдағы екі жылдық орыс-қазақ училищесін тәмамдады; 1891 жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебіне түсті.
Тарихи дерек: 1885 жылы ояз бастығы Яковлевке байланысты оқиғадан кейін әкесі Байтұрсын мен інісі Ақтас сотталып, ұзақ жыл айдауда болды.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан
Қазақтың саяси көсемі ретінде тарихта қалған, бір бойына бірнеше ғылым тоғысқан бірегей тұлға.
Туған жері: Қарқаралы оязы, Желтау баурайы (қазіргі Жезқазған өңірі, Ақтоғай ауданы аумағы ретінде айтылады).
Алғашқы сауаты: ауыл молдасынан.
Білім белесі: Ресейдегі жоғары дәрежелі мамандар даярлайтын оқу орнында оқып, 1892 жылы аяқтады.
Міржақып Дулатов
Ұлттың ой-санасын оятуға күш салған көрнекті қайраткер, қаламгер.
Өмір сүрген жылдары: 1885–1935
Туған жылы, жері: 1885 жылы 25 қараша, Торғай облысы, Торғай уезі, Сарықопа болысы (қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы аумағы ретінде көрсетіледі).
Білімі: 1897 жылы Торғай қаласындағы Ы. Алтынсарин ашқан екі кластық орыс-қазақ мектебіне түсіп, 1902 жылы тәмамдады.
Өзіндік ұстаным
Айбарлы елдің ұлымын, ай таңбалы,
Кейіпкері емеспін ертегінің.
Қазақ деген жалғыз ұлы мен боламын,
Жер әлемге жетеді көпке үнім!
Репрессия зобалаңы: КарЛАГ және «АЛЖИР»
Қазақстан картасында КарЛАГ — ерекше режимді Қарағанды еңбекпен түзеу лагері пайда болды. Соның бір тармағы «Отанға опасыздық жасағандар» деп айыпталғандардың отбасы мүшелеріне арналған лагерь ретінде белгілі болып, халық жадында «АЛЖИР» атауымен сақталды. Бұл азап мекенінде әр ұлт өкілдерінен шыққан ғалымдар, ақындар, өнер адамдары ұзақ жыл қамауда болып, жан төзгісіз қорлық көрді.
Көрініс: тергеу бөлмесіндегі тартыс (ықшамдалған баяндау)
Тергеу барысында Әлихан Бөкейхановтан «Қазақстанды Ресейден бөліп алмақ болды» деген айып бойынша жауап алынады. Ол тәуелсіз мемлекет құруға ұмтылудың қылмыс еместігін айтып, «халыққа қарсы әрекет етті» деген жалған мазмұндағы қағазға қол қоюдан бас тартады. Қорқыту мен қысым күшейген сәтте де, ол артын халқына тіреп, шындықтан айнымайтынын білдіреді.
Ей, халқым!
Еліміз үшін етегімізді түрген екенбіз,
Бар Алашқа ұран сап, елдікке шақырып жүрген екенбіз.
Шешінген судан тайынбас.
Ойымыз бір, мақсат бір —
сорлы елімнің жыртылған жағасын бүтіндеп,
жығылған туын көтерсек…
Соңғы сөздің салмағы
Ей, тәкәппар дүние,
Маған да бір қарашы.
Танисың ба сен мені?
Мен — қазақтың баласы.
Мағжан Жұмабаевқа телінетін жолдар көріністе соңғы сөз ретінде беріледі.
Естелік және тағзым
Дерек
Қазақстанда 101 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырады; бүгінде олардың барлығы ақталды деген тұжырым айтылады.
Сталиндік тозақта жанған заңғарлар — Ахметтер, Жүсіпбектер, Сәкендер, Ілиястар, Бейімбеттер, Мағжандар — халық жадында мәңгі.
1 минут үнсіздік
Бұл бөлім Алаш зиялыларын еске алуға арналған тыныштық сәтімен түйінделеді: тарихтың қасіреті ұмытылмайды, ал әділет кеш болса да салтанат құрады.
Құрбандарға арналған жолдар
Өшіп кетіп бір жылы жер бетінен,
Өзге орында балалап өскен елмін.
Ақталды боздақтардың ақ талабы,
Құрбандарым, жазықсыз құрбандарым.
Бет бағдарын бақиға бұрғандарым,
Қаралы жылдардай боп қарауытып,
Халқымның мәңгі есінде тұрғандарым —
құрбандарым, жазықсыз құрбандарым.
Қорытынды: тәуелсіздік аманаты
Өткен ғасырдың басында дербес ел, тәуелсіз мемлекет болуды армандаған Алаш зиялылары мұратына толық жете алмай, арманда кетті. Дегенмен олар тұңғыш ұлттық идеяны көтеріп, тұңғыш партия мен үкімет құрып, мемлекеттіліктің алғышарттарын қалыптастырды.
Қазақстан бүгінде егемен ел ретінде әлемге танылып отыр. Тарих бізге тәуелсіздікті аманат етті. Ендігі парыз — ұлттық рәміздерді қастерлеу, тәуелсіз мемлекетімізді өркениетті елдер қатарына қосу, мәдениеттің биік шыңына ұмтылу.
Сабақ түйіні
Әр буын өзінің тарихи міндетін адал атқарғанда ғана елдік идея үзілмейді, тәуелсіздік нығаяды.