Қазақша рефераттар

Ұлы Жібек жолы жайлы жайлы

VI–XII ғасырлар: қалалардың өрлеуі және өркениеттік байланыстар

VI–XII ғасырларда Орта Азия мен Қазақстанда қалалар қарқынды өсіп, сауда мен қолөнердің, дін мен мәдениеттің тірегіне айналды. Батыс Түркістан жерінде Суяб, Құлан, Мерке, Тараз, Отырар, Испиджаб сияқты қалалар бой көтерді. Қалалардың көтерілуі таптық қоғамның қалыптасуының айқын көрінісі болды.

Орта ғасырда Қазақстан қалалары әлемдік байланыстардан тыс қалмай, Еуропа мен Азия елдерімен Ұлы Жібек жолы арқылы сауда жасап, қарым-қатынасын үзбеді.

Негізгі тіректер

Сауда, қолөнер, дін және мәдениет қалалық өмірдің өзегіне айналды.

Аймақтық тораптар

Жетісу, Оңтүстік Қазақстан және Сырдария бойы — ірі қалалар шоғырланған өңірлер.

Жібек жолының рөлі

Қалалар халықаралық айырбас пен ақпарат ағымының түйініне айналды.

Испиджаб (Сайрам): Оңтүстіктің ірі орталығы

Бұл кезеңде Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі қалалардың бірі — Испиджаб (қазіргі Сайрам) болды. Қаланың толық сипаттамасын әл-Мақдиси қалдырған: Испиджабта қорғаныс бөлігі (рабад) мен тұрғын мединасы, төбесі жоқ базарлар, мата базары және үлкен мешіт болған. Қаланың төрт қақпасы аталады: Нуджакет, Фархан, Шахраны және Бұқара қақпалары; әр қақпаның жанында рабад орналасқан.

Экономикалық маңызы

  • Испиджабта тауардың көптеген түрі өндіріліп, сыртқа мата, қару-жарақ, мыс пен темір шығарылды.
  • Ағын суы мол, ағашы көп, бақшалары жайқалған гүлденген кенттердің бірі саналды.

Испиджабтың археологиялық тұрғыдан толық зерттелуі әлі де аяқталған жоқ. Дегенмен оның аймақтық әрі халықаралық деңгейдегі рөлі туралы жазба деректер жеткілікті.

Отырар (Фараб, Тарбан): Сырдария бойындағы алып қала

Қазақстанның Сырдарияның орта бойында орналасқан ірі қалаларының бірі — Отырар. Араб-парсы деректерінде ол Фараб, ал бұрынырақ Тарбан деп те аталады. IX ғасырдың басында арабтар Фадл ибн Сахлдың басқаруымен Отырар аймағын басып алуға ұмтылғаны айтылады: деректемелерде оның шекаралық әскердің басшысын өлтіріп, Қарлұқ жағбуының ұлдарын тұтқындағаны хабарланады.

Қорғаныс жүйесі

VII–VIII ғасырларда Отырар шахристаны мұнаралары бар дуалдармен қоршалған. Қайта салынған бұл дуалдар IX–X ғасырларға дейін сақталды.

Саяси мәртебе

Археология және архив материалдары бойынша VII–VIII ғасырларда Отырар билеушісі өзін «Отырарбенді патшасы» деп атаған.

Қала аймағындағы ұсақ қоныстардың бірі — Кедер IX–X ғасырларда оазистің астаналық орталығына дейін көтерілді. Бұл саяси жағдайдың өзгеруімен және өңірдің оғыздарға бағынуымен байланысты болды. Отырардың өмірі X–XII ғасырлардан кейін де жалғасып, орта Сырдария өңірінің экономикасы мен мәдениетіне зор ықпал етті. Көлемі жағынан да ең өсіп-өркендеген қалалардың бірі саналады.

Тараз: Жетісудың ірі саяси және сауда орталығы

Орта ғасырлық қалалардың ішіндегі ең белгілілерінің бірі — Тараз. Ол жазба деректерде 568 жылдан бастап аталады. Византия императоры Юстинианның елшісі Земарх Киликийдің Батыс түрік қағанатының билеушісі Дизабулға барған сапары туралы есебінде де Тараздың аты кездеседі. Шамамен 680 жылы Қытай саяхатшысы Сюань Цзан Таразды (Талас) шеңбері 8–9 лиге жететін маңызды сауда орталығы ретінде сипаттаған.

Қалалық инфрақұрылым және сәулет

  • VII ғасырда Тараз Ұлы Жібек жолындағы ірі мекенге айналды.
  • X–XII ғасырларда қалада су құбырлары және күйген кірпіштен салынған қоғамдық монша болған.
  • Жақын маңда Айша-бибі күмбезі тұрғызылған: жақсы күйдірілген кірпішпен қаланып, ою-өрнекпен безендірілген.
  • Тараз өңіріндегі тағы бір ескерткіш — Қарахан күмбезі: өкінішке қарай, XX ғасыр басындағы қайта тұрғызу кезінде бастапқы сәндік өрнектері жойылған.

Тараз Жетісудың саяси, экономикалық және мәдени өмірінің ірі орталығы болды. Оның төңірегінде Талас пен Асса өзендерінің бойында төменгі Барысхан, Хамукет, Жікіл, Адахкет, Ден, Нуджикет, Құлан, Мерке, Аспара, Жұл, Баласағұн, Барсхан секілді қалалар мен қоныстар тізбектеле орналасқан. Іле алқабында да Қойлық, Талхиз, Екі-оғыз сияқты қалалар өркендеді.

Ясы, Сығанақ және жаңа қалалардың пайда болуы

Ясы (Түркістан)

XI ғасырда Ясы қаласы Шауғар округінің орталығы болды. XII ғасырдың аяғында Ахмет Ясауи кесенесінің салынуына байланысты қала діни орталыққа айналды.

Сығанақ

Сырдария бойындағы ірі қала — Сығанақ. Қазақстанның солтүстігі мен солтүстік-шығысына шығатын керуен жолдары тоғысқан бұл қала XII ғасырда қыпшақ бірлестігінің орталығы болды. Бүгінде оның орнында Сунақ-ата жұрты бар.

Жаңа кенттер

X–XII ғасырларда Қарашоқы, Қарнақ, Ашынас, Баршылылықкент сияқты жаңа қалалар пайда болды. Қалалардың аумағы ұлғайып, сауда-шаруашылық белсенділік шахристаннан рабадқа ауысты.

Халықаралық сауда және Ұлы Жібек жолы

Қазақстандағы халықтардың экономикалық өмірінде сауда ерекше рөл атқарды. Жазба деректер Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларының Византия, Иран, Орта Азия, Кавказ, Алтай, Сібір және Шығыс Түркістанмен тығыз сауда қатынаста болғанын дәлелдейді. VI–X ғасырларда халықаралық саудада Ұлы Жібек жолының маңызы айрықша болды.

Негізгі бағыттар

  • Шаш → Газгирд → Испиджаб → Тараз бағыты.
  • Тараздан терістікке қимақтарға қарай: Адахкет, Дех-Нуджикент арқылы.
  • Тараз → Төменгі Барысхан → Құлан → Мерке → Аспара, одан әрі Бедел мен Ақсу асулары арқылы Шығыс Түркістанға.
  • Испиджабтан солтүстікке: Қаратаудың теріскейі (Құмкент, Баба-ата, Созақ) арқылы Орталық Қазақстан далаларына, әрі Ырғыз бен Ертіс аңғарларына дейін.

Сауда инфрақұрылымы және тауарлар

  • Маңызды жол бойында керуенсарайлар, құдықтар мен су қоймалары орналасты; өзендерге көпірлер салынды.
  • Қалаларда сауда орындары мен ірі базарлар болды.
  • Орта Азиядан шыны, асыл бұйымдар, күнделікті қолданылатын өнер заттары, жылқы және басқа тауарлар шығарылды.
  • Қытайдан жібек, фарфор және керамика әкелінді.
  • Сырттан меруерт, лазурит, маржаннан жасалған немесе солармен әшекейленген заттар келіп тұрды.

Егіншілік, суару жүйелері және шаруашылықтың өзгеруі

Қалалардың өсіп-өркендеуі мен сауданың дамуы ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранысты арттырды. Бұл егіншілік пен мал шаруашылығының қатар дамуына ықпал етті. Жауын-шашын аз болғандықтан, Қазақстанда егіншілік негізінен суармалы жүйеге сүйенді.

Егіншіліктің таралуы

Егін шаруашылығы Оңтүстікте — Сырдария, Арыс, Бадам өзендері алқабында, Жетісуда және Іле бойында жақсы дамыды. Орталық Қазақстанда су тапшылығына байланысты егіншілік көбіне өзен аңғарлары мен тау бөктерлерінде ғана өрістеді. Елдің барлық өңірінде егіншілік мал шаруашылығымен ұштасып отырды.

Еңбек құралдары

  • Жер темір кетпенге ұқсас шоттармен өңделді.
  • Жер жыртуда темір не шойын ұшты құралдар қолданылды.
  • Егін ору темір орақпен жүргізілді, дән тартуға тас диірмендер пайдаланылды.

Отырар өңірі: IX–XII ғасырлардағы суармалы егіншіліктің орталығы

Отырар өңіріндегі егістік көп тармақты суландыру жүйесімен жабдықталды. Су арналары Арыс өзеніндегі су қоймасы арқылы жүргізілді: бір саласы Отырарға, екіншісі Құйрықтөбе, Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Марданкүйік қалаларына бағытталған. Отырарға келетін су жолы рабадтарды сумен қамтамасыз етіп қана қоймай, қаланың солтүстігіндегі егіндік алқаптарды да суландырды.

Сырдариядағы су жүйелері Сауран мен Сығанақты, сол жағалаудағы Сүткент, Аркөк, Аққорған және Үзкентті сумен қамтыды. Талас жотасының тау бөктеріндегі жерлерді суландыруда Бадам, Сайрамсу, Арыс, Ақсу өзендерінің сулары пайдаланылды.

Жетісу: бау-бақша және жүзімшілік

Қолдан суару негізінде Жетісу тұрғындары астық өсіріп, жүзім шаруашылығы және шарап жасаумен айналысты, бақша мен бау дақылдарын екті. Таудың төменгі етектерінде Талғар, Есік, Қаскелең, Үлкен және Кіші Алматы өңірлерінде, сондай-ақ Бақанас, Көксу, Лепсі өзендерінің орта және төменгі ағыстарында суландыру құрылыстары болған.

Тараз маңы: су арналарының әсері

Талас өзенінен Таразға тартылған су жолы қаланың айналасындағы бау-бақшаларды суғарып, өңірдің гүлденуіне ықпал етті.

Қазақстан жеріндегі халықтар өздерінің даму деңгейіне сай қолөнермен де айналысты. Феодалдық қатынастардың күшеюі селолық қауымдардың натуралды шаруашылығының біртіндеп ыдырауына алып келді.