Қазақша рефераттар

Марста жағдай қатал

Мақсат пен мазмұн

Бұл іс-шараның мақсаты — жас ұрпақтың бойында отансүйгіштік пен азаматтық қасиеттерді қалыптастыру, білім мен ғылымға құштарлығын арттыру, сондай-ақ ғарыш саласы туралы танымын кеңейту.

Пайдаланылған дереккөздер

  • Газет-журнал материалдары
  • Тоқтар Әубәкіров, Талғат Мұсабаев және өзге де ғарышкерлер туралы мәліметтер
  • Ғарышкерлер портреттері мен көрнекіліктер

Өткізілу барысы

  1. Ұйымдастыру
  2. Баяндамалар
  3. Викториналар
  4. Көрініс көрсету
  5. «Әлемді өзгертер балалар арманы» фантастикалық суреттер байқауы
  6. Жұлдыздық карта бойынша тапсырмалар
  7. Тапқырлар сайысы
  8. Қорытындылау

Қатысушылар

Сайысқа 2 топ қатысады: I топ — «Галактикалар», II топ — «Шоқжұлдыздар».

Кіріспе: ғасыр үні және ғарышқа жол

І жүргізуші (әуендік кіріспе)

(Магнитофоннан Роза Рымбаеваның орындауындағы «Құс жолы» әнінің әуені естіледі.) ХХ ғасыр — тарихтағы төңкерістер дәуірі, адамдар психологиясындағы арпалыс, қырғи-қабақ соғыс жылдары, атом дәуірі деген атаулармен есте қалған кезең. Бұл кезең халқымызға екі үлкен құндылық сыйлады: біріншісі — мың өліп, мың тіріліп жүріп тәуелсіздікке қол жеткізу; екіншісі — адамзаттың бала арманы орындалып, қазақ ұлының ғарышқа барып қайтуы.

ІІ жүргізуші (өткенге көзқарас)

Кеше:
Елдігінің жұрнағы қалмаса да,
Құмар болды даңғаза, далбасаға.
«Менікі!» — деп, «Байқоңыр!» кеуде қақты,
Маңайына бір қазақ бармаса да...

ІІ жүргізуші (бүгінге баға)

Бүгін:
Сын сағаты соққанда арамызға,
Талғат сізді ғарыштан құттықтады,
Тоқтар тұрды жарасып жаныңызда.
(Ерік Асқаров, «Қазақстан ғасыры»)

Баяндамалар тақырыбы

  • «Ғарыш және Қазақстан»
  • «Халық қаһармандары — Тоқтар Әубәкіров пен Талғат Мұсабаев»

Идеялық өзек

Сайыс мазмұны білімді нығайтуға ғана емес, ұлттық мақтаныш пен жауапкершілік сезімін күшейтуге бағытталған: Байқоңыр, қазақ ғарышкерлері, және ғылымға ұмтылыс.

Викторина: сұрақтар мен жауаптар

Төмендегі сұрақтар қатысушылардың ғарыш тарихы, терминдер және ғылыми-танымдық деректер бойынша білімін тексереді.

1) «Космодром» сөзінің қазақша мағынасы қандай?

Жылдам қозғалып барып ұшатын орын (ғарышқа ұшыру алаңы).

2) 1960 жылы 1 желтоқсанда ұшырылған үшінші ғарыш кемесінің серігінде қандай тірі ағзалар болды?

«Пчелка» мен «Мушка» атты иттер, сондай-ақ тышқандар, жәндіктер және өсімдіктер.

3) «Востоктан» өзге қандай ғарыш кемелерін білесің?

«Восход», «Союз», «Колумбия», «Боран», «Союз ТМ-32».

4) Қанша америкалық астронавт Айға ұшты?

24 астронавт ұшты, олардың 12-сі Ай бетінде жүріп өтті.

5) Ғарышкерлер отрядына қабылданған ұшқыш қандай дайындықтан өтеді?

Теориялық астрономия, физика, аспан механикасы; радиотехника, автоматика, телемеханика; сондай-ақ толық дәрігерлік тексеріс пен дене дайындығы курсы.

6) Неліктен космодром «Байқоңыр» деп аталды?

1961 жылғы 12 сәуірде Гагарин ұшқан орынның нақты атауы құпия сақталғандықтан, халықаралық ұйымдардың ұшқан жерін ресми тіркеу талабын орындау үшін Жезқазған өңіріндегі Байқоңыр атауы қолданылған. Содан бері тұңғыш ғарышкер ұшқан жер «Байқоңыр» деген атпен әлемге танылды.

7) Ғарышкерлер мен астронавттардың алдында тұрған өзекті міндеттер қандай?

Марсты зерттеу; Жерді ғарыштан келетін астероидтар мен құйрықты жұлдыздар сияқты денелерден дер кезінде қорғау. Мәтіндегі болжам бойынша Марсқа ұшу 2015–2018 жылдар шамасында орындалуы мүмкін деп қарастырылған және жолы Байқоңырдан басталатыны айтылады.

8) АҚШ-тағы ғарыш саласындағы үш ірі апат туралы не білесің?

  • 1967 ж. 27 қаңтар: «Аполлон-1» апаты, үш астронавт қаза болды.
  • 1986 ж. 28 қаңтар: «Челленджер» апаты.
  • 2003 ж. 1 ақпан: «Колумбия» кемесі Жерге қонуға аз уақыт қалғанда апатқа ұшырады.

9) «Жер — адамның бесігі, бірақ адам онда мәңгі қалмайды...» деген ойды кім айтқан?

Космонавтика ғылымының негізін қалаған Константин Эдуардович Циолковский.

10) Гиннесс рекордтар кітабына аты жазылған тұңғыш қазақ кім?

Талғат Мұсабаев: 1994 жылы 135 тәулік ғарышта болды; 1998 жылы орбитада 7 ай жұмыс істеп, ашық ғарышқа 7 рет шықты; жалпы 30 сағатқа жуық уақытты ғарыш кеңістігінде өткізді.

І жүргізуші (поэтикалық түйін)

Ай мен Күнді ардақтаған алашым,
Биіктерге баулитұғын баласың.
Көк дөненнен жүйрік қазақ көңілі,
Шарлайтұғын жұлдыздардың арасын.

Көрініс: «Балалар арманы» және Марстан келген қонақ

1) «Ұшқыш кілем» ертегісі бойынша көрініс

Бұл бөлім балалардың қиялын, шығармашылық көзқарасын және ғылымға қызығушылығын сахналық әрекет арқылы ашады.

2) «Марстан келген қонақ» диалогы

Қонақ балалармен тілдесіп, Марс туралы мәлімет береді және ғарышкер болуға қажетті қасиеттерді атап өтеді.

Марстан келген қонақ

Сәлеметсіздер ме, балалар! Сабақтарың қалай, жақсы оқып жүрсіңдер ме? Сендерді сырттай біраз уақыт бақылап отырдым. Қызықты кеш өткізіп жатыр екенсіңдер.

Балалар

Қош келдіңіз! Төрлетіңіз. Сізден білгіміз келетін сұрақ көп.

Марс

Ендеше сұрақтарыңды қойыңдар. Жауап беруге дайынмын.

Сұрақ-жауап үзінділері

1-оқушы: Марс планетасы туралы айтып беріңізші.

Марс: Марс — Күнге жақын планеталардың бірі. Диаметрі Жерден шамамен екі есе кіші, ал бір жылы Жер жылынан ұзағырақ. Марста жағдай қатал: экваторда жаздың өзінде температура 0°C-қа сирек көтеріледі, түнде -70°C-тан -100°C-қа дейін төмендеуі мүмкін. Кейде бірнеше айға созылатын майда тозаңды дауылдар болады. Магнит өрісі Жердікінен әлсіз.

2-оқушы: Марс бетінде кратерлер бар ма?

Марс: Әрине. Беті кратерлерге толы. Сондай-ақ бірқатар алып жанартаулар табылған, олар қазір сөнген. Ең ірілерінің биіктігі 27 км-ге дейін жетеді.

3-оқушы: Мен ғарышкер болғым келеді.

Марс: Тамаша! Бірақ оған үлкен дайындық қажет. Білім, ынта, жігер және шыдамдылық керек. Қасиеттерің жеткілікті ме?

3-оқушы: Иә.

Жедел тексеріс

Марс: I ғарыштық жылдамдық қанша?

3-оқушы: 8 км/с.

Марс: Спутникті орбитада қандай күш ұстап тұрады?

3-оқушы: Ауырлық күші.

Марс: Жарайсыңдар. (Пауза. Тырс-тырс дыбыс шығады.) Кешіріңдер, мені шақырып жатыр. Бізде бос уақытты рәсуа ету болмайды. Мына сиқырлы сандықшаның ішінде белсенді оқушыларға әкелген сыйлықтарым бар — жүргізушілер үлестіреді. Ғарышқа көк туымыз желбірей берсін. Сәт сапар, достар!

Жұлдыздық карта тапсырмалары

Бұл бөлімде қатысушылар жұлдызды аспанның жылжымалы картасын пайдаланып, уақыт пен көкжиек бағытына байланысты шоқжұлдыздардың орналасуын анықтайды.

1) 15 қыркүйек, 20:00 — қандай шоқжұлдыздар көрінеді?

  • Оңтүстікте: Бүркіт, Аққу (сондай-ақ мәтінде «Мера» аталады)
  • Шығыста: Пегас, Андромеда, Персей
  • Батыста: Үлкен Жетіқарақшы, Сиыршы

2) 5 қазан, 20:00 — Персей, Андромеда, Пегас, Егіздер көріне ме?

Персей, Пегас, Андромеда көрінеді; Егіздер шығыста әлі көрінбейді.

3) 30 қазан — 0:00, 6:00, 12:00, 18:00 кезіндегі оңтүстіктегі шоқжұлдыздар

  • 0:00: Кит, Тоқты
  • 6:00: Гидра, Шаян
  • 12:00: Сиыршы
  • 18:00: Ешкімүйіз, Сілеусін, Дельфин, Аққу

Өзгеру себебі — Жердің тәуліктік айналуы.

4) 5 қараша, 22:00 — көкжиек нүктелері арқылы өтетін шоқжұлдыздар

  • Солтүстікте: Тазылар
  • Оңтүстікте: Кит
  • Шығыста: Сыңар мүйіз
  • Батыста: Бүркіт

Тапқырлар сайысы

Бұл кезең логика, байқағыштық және ғылыми сауаттылықты талап етеді: уақыт, күнтізбе және аспан құбылыстары туралы ойлануға жетелейді.

1) «Жазғы уақыт» ұғымын алғаш қандай ертегіде атап өткен?

Шарль Перроның «Золушка» ертегісінде: хан сарайында уақытты ұзарту үшін сағатты 1 сағатқа кейін қою бұйырылғаны айтылады. Бұл идея кейін тұрмыстық қажеттілік үшін уақытты өзгерту ұстанымымен үндеседі.

2) Күн кенет сөнсе, мәтіндегі «күміс Ай жарықтандырды» сөйлемінің қатесі неде?

Күн сөнсе, Ай да жарық бермейді, өйткені Ай жарығы — Күн сәулесінің шағылысуы.

3) Ақпан айында 10 жексенбі бола ма?

Бір жерде тұрақты өмір сүретін адам үшін мүмкін емес: ең көбі 5 жексенбі болуы ықтимал (мысалы, 1, 8, 15, 22, 29). Ал уақыт белдеулерін кесіп өтетін саяхатшы үшін теориялық мысал келтіріледі: Чукотка мен Аляска арасында апта сайын қатынаса, күн ауысуына байланысты «қосымша» жексенбіге тап болуы мүмкін.

4) Неліктен September/October/December атауы латынша 7/8/10-ға сай келсе де, қазір 9/10/12-айлар?

Ежелгі римдік күнтізбеде жыл 10 айдан тұрған. Кейін қаңтар мен ақпан енгізіліп, айлар орын ауыстырды. Юлий Цезарь реформасынан соң жыл басы 1 қаңтарға көшірілді, соның нәтижесінде аталған айлар қазіргі орындарына жылжыды.

5) Ай экспедициясына берілген тізімнен қай затты алмайсыз? Неге?

Ұсынылған заттар: скафандр, қайыс, фонарь, рупор (диктофон), сіріңке, жұлдыздық карта, зонтик, пружиналы сағат, қара көзілдірік, флюгер. (Бұл тапсырмада қатысушылар әр заттың Ай жағдайында қажет/қажет емес екенін дәлелдеуі тиіс.)

6) Күн жылына неше рет шығады?

Орташа ендіктерде Күн тәулігіне бір рет шығады, яғни бір жылда тәулік санына тең. Ал полярлық аймақтарға жақындаған сайын полярлық күн мен полярлық түн ұзарып, Күннің шығу саны азаяды. Жердің полюсінде Күн жылына 1 рет шығады (жарты жыл бойы көкжиектен төмен болады).

Қорытындылау және марапаттау

Сайыс қорытындыланып, мұғалімнің қорытынды сөзі айтылады. Белсенді қатысушылар марапатталады.

ІІ жүргізуші (жабылу сөзі)

Сайра бұлбұл көкейден ән төгілсін,
Жырға бөле даланың әр төбесін.
Байқоңырдан тік ұшқан ғарышкерлер
Көтерді қазағымның мәртебесін.
Ғарышкерлер күніне арналған сайысымыз осымен аяқталды. Хош, сау болыңыздар!