Мағынаны ажырату сатысы
Сабақтың тақырыбы
Абайтану (10-сынып): «Желсіз түнде жарық ай» өлеңі
- Сабақтың түрі
- Жаңа сабақ
- Сабақтың әдісі
- Сұрақ-жауап, лекция
- Үй тапсырмасы
- Өлеңді жаттау
Сабақтың жалпы мақсаты
«Желсіз түнде жарық ай» өлеңі арқылы ақынның түнгі табиғат көріністерін поэзия тілімен әсем өрнектеуін, сондай-ақ лирикалық кейіпкерлердің сезім толқыныстарын табиғат құбылыстарымен астастыра бейнелеу тәсілін ұғындыру.
- Өлеңнің идеялық-көркемдік ерекшелігін ашу.
- Табиғат суреті мен адам көңіл күйі арасындағы үндестікті таныту.
- Өлең құрылысы мен музыкалық табиғатына назар аударту.
Көрнекілік (дереккөздер)
- 1 Ұ. Әбілдаұлы. Абайды оқу әліппесі. Алматы: Рауан, 1994.
- 2 М. Мырзахметұлы. Абай жүрген ізбенен. Алматы: Қазақстан, 1985.
- 3 Б. Байғалиев. Абай өмірбаяны мұрағат деректерінде. Алматы: Арыс, 2001.
Сабақ барысы
I. Қызығушылықты ояту
- Оқушыларды түгендеу, үй тапсырмасын тексеру.
- Өткен тақырыпты еске түсіру.
II. Мағынаны ажырату (жаңа сабақ)
«Желсіз түнде жарық ай» — Абайдың 1888 жылы жазған өлеңі. Шығарма әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 5 шумақ болып құрылған.
Өлең табиғат көрінісін де, махаббат сырын да кестелі тілмен айшықтап, қазақ поэзиясындағы ғана емес, әлемдік лирика кеңістігіндегі көркем деңгейі биік туындылардың қатарына қосылады.
Негізгі көркемдік өзек
Желсіз, айлы түн — пәк әрі таза сезімнің символындай. Табиғаттың тынысы адам көңіл күйіне үн қосып тұрғандай әсер береді.
Дыбыс пен қозғалыс
Қалың ағаштың сыбдыры, өзеннің гүрілі, тауға жаңғырыққан ән — барлығы түнгі кеңістікті тірілтіп, бейнеге жан бітіретін детальдарға айналады.
Лирикалық бұрылыс
Кейіпкер — сүйгенімен жолығуға шыққан қыз — мәтінде кенеттен емес, табиғи түрде көрініп, табиғат суретімен үйлесім табады.
Табиғат суреті мен адам сезімінің астасуы
Өлеңнің алғашқы шумақтарында ақын түнгі табиғаттың әсем көрінісін нәзік поэзия тілімен өрнектейді. Кейінгі тармақтарда сол бір тыныш та сырлы әлемге ауыл тіршілігінің дыбыстары араласады: тау жаңғыртқан ән, иттің үрісі, айтақ үні.
Абай бұл дыбыстарды үрей тудыратын белгі ретінде емес, керісінше, айлы түндегі жалпы сыршылдықты тереңдететін қамсыз, бейбіт ишара ретінде береді. Осылайша өлеңнің «заттық құрылымы» да кеңейеді: жансыз табиғаттан жанды тіршілік лүпіліне ойысады.
Сол сәтте «жол тосып, аулаққа жолығуға» шыққан сұлу қыздың бейнесі табиғи қабылданады. Табиғаттағы сәуле, өзен үні, түн тыныштығы — бәрі құпия кездесуге бет алған жүрек лүпілімен жарасым табады.
Сезімнің ішкі динамикасы
Ақын сыртқы әсерді ішкі сырға айналдырып, сезім қылын шегіне жеткізе бұрайды. Қыздың толқынысы — табиғат суреттерінің тікелей жалғасындай: жүректің дүрсілі, сөзге келмейтін қысылу, бір суынып, бір ысып тұрған күй.
Мағыналық әсер
Өткен шақ тұлғасындағы тіркестер финалға қарай күшейіп, бұл сурет естелікке айналған қимас сәт екенін аңғартады.
Лирикалық кейіпкер
Соңғы иірімдерде қызды күткен жігіттен гөрі, сол шақты мұңды сағынышпен еске алатын ақынның (немесе лирикалық кейіпкердің) ішкі үні айқынырақ сезіледі.
Өлең құрылысы және ұйқас
- Өлең 7–8 буынды жүйеде жазылған.
- 1, 2, 3, 5-шумақ — шалыс ұйқас.
- 4-шумақ — шұбыртпалы ұйқас.
Әні және музыкалық болмысы
Абай бұл өлеңіне ән шығарған. Ән оның композиторлық дарынының көпқырлылығын, көркемдік талғамының биіктігін танытады.
1935 жылы композитор Л. А. Хамиди Әрхам Ысқақовтан әннің екі нұсқасын нотаға түсіріп алған. Екі нұсқа бір-бірінен негізінен өлеңнің 3-тармағы басындағы аздаған әуен-ырғақ ерекшелігімен ғана ажырайды; жалпы мелодиясы ортақ.
Әннің мелодиялық-ырғақтық құрылысы 4 тармақты өлең кестесінің негізінде жасалған. Ырғақ екпіні байсалды, бірқалыпты созыңқы қоңыр үнмен орындалып, маужыраған желсіз түн мен жарық айдың көркем атмосферасын минорлық әуенмен тереңдете түседі.
III. Ойтолғаныс
Тапсырма
Ақын өлеңдерін оқу және талдау.
Тапсырма
Сөздікпен жұмыс.
Өлең мәтіні: «Желсіз түнде жарық ай»
Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп,
Ауылдың жаны терең сай,
Тасыған өзен күрілдеп.
Қалың ағаш жапырағы
Сыбырласып өзді-өзі,
Көрінбей жердің топырағы,
Құлпырған жасыл жер жүзі.
Тау жаңғырып, ән қосып,
Үрген ит пен айтаққа.
Келмеп пе едің жол тосып,
Жолығуға аулаққа?!
Таймаңдамай тамылжып,
Бір суынып, бір ысып,
Дем ала алмай дамыл қып,
Елең қағып, бос шошып.
Сөз айта алмай бөгеліп,
Дүрсіл қағып жүрегі,
Тұрмап па еді сүйеніп,
Тамаққа кіріп иегі?
Сабақты қорыту
Абайдың табиғатты суреттейтін өлеңдерінің ішінде «Желсіз түнде жарық айдың» орны ерекше. Шағын ғана туындыда айлы түн мен жайлаудағы ел өмірінің түнгі тынысы сұлу да сырлы қалпында әсерлі суреттеледі.
Сәулесі суда дірілдеген жарық ай, ауыл жанындағы терең сай, күркіреп аққан тау өзені, әлденеден қуана сыбырласқан қалың ағаш жапырақтары, иттердің үні мен қой күзеткендердің айтағы, сол дыбыстардан таудың жаңғыруы — бәрі де көркемдік шеберлікпен жанды бейнеге айналған.
Сондықтан өлеңді оқығанда баяғы қазақ өмірінің ертегідей әсем суреті көз алдыңа келіп, жан жадырап, көңілге шуақ құйылғандай әсер қалдырады.
Үйге тапсырма
«Желсіз түнде жарық ай» өлеңін жаттау.