Қазақша рефераттар

Глобустың масштабы

Мақсаттары

Білімділік

Географиялық ендік, бойлық және координаталық тор ұғымдарын қалыптастыру. Географиялық координаталарды анықтау жолдары мен тәсілдерін меңгерту. Глобустың маңызы және глобустан картаға көшіру әдістері туралы түсінік беру.

Дамытушылық

Интербелсенді тақтамен және глобуспен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік

География пәніне қызығушылықты оятып, географиялық мәдениетке баулу.

Сабақтың кезеңдері

Уақыт бөлінісі мен мазмұн қысқа әрі құрылымды түрде берілді.

I. Ұйымдастыру кезеңі

2 мин
  • Оқушылармен амандасу.
  • Түгендеу.
  • Сабаққа дайындығын тексеру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

10 мин

Мысал координаталар

Сидней

34° о. е., 151° ш. б.

Мысал координаталар

Вашингтон

39° с. е., 77° б. б.

Мысал координаталар

Рио-де-Жанейро

23° о. е., 44° б. б.

Сұрақ-жауап

  1. Глобус дегеніміз не?
  2. Географиялық бойлық дегеніміз не?
  3. Географиялық ендік дегеніміз не?
  4. Географиялық координаталар дегеніміз не?
  5. Қай меридиан бастапқы меридиан деп аталады?
  6. Глобуста бойлық мәндері қайда жазылады?
  7. Глобустан арақашықтықты қалай өлшейміз?
  8. Глобустың масштабы 1:93 000 000. Бұл қандай масштаб түрі? Осы масштабты атаулы масштабқа айналдыр.
  9. «28 қаңтар 1820 жыл. 70° о. е., 20° б. б. — кеменің екі жағынан жер көрінді», — деп жазды М. П. Лазарев. Бұл қай жер?

III. Жаңа сабақ

13 мин

Өткен тақырыпта глобус Жердің дәл үлгісі екенін білдіңдер. Глобуста материктер, аралдар, түбектер және жер бетіндегі басқа да нысандардың пішіні мен мөлшері мүмкіндігінше бұрмаланбай көрсетіледі.

Алайда Жер бетін егжей-тегжейлі көрсету үшін өте үлкен глобус қажет. Мысалы, Жер бетін 1 см – 10 км (1:1 000 000) масштабта бейнелеу үшін диаметрі 6 метрден асатын глобус жасауға тура келер еді. Мұндай глобусты пайдалану ыңғайсыз.

Сондықтан жер бетіндегі заттар мен құбылыстарды толық көрсету үшін оның жазықтықтағы сызбасы — карта жасалады. Картаның басты артықшылығы — Жер бетінің барлығын немесе бөліктерін ірі масштабта көрсетуге мүмкіндік беруі.

Маңызды ескерту

Шар бетін жазықтыққа түсіріп бейнелегенде ауытқушылық (бұрмалану) міндетті түрде пайда болады.

30-сурет

Глобус тілімдерін экватор бойымен түйістіру.

31-сурет

Глобус тілімдерін параллель бағытында созу арқылы алынған дүниежүзі картасы.

Ғалымдар жарты шарлардың, біртұтас дүниежүзінің, жеке материктердің, мемлекеттердің және жер бетінің шағын бөліктерінің картасын жасаудың түрлі әдістерін ойлап тапқан. Бұл әдістер ең алдымен меридиандар мен параллельдерді кескіндеуден көрінеді.

Меридиан мен параллельдің картада берілуі

  • Меридиан бойынша тілімдерден құрастырылған дүниежүзі картасында меридиандар өзара тең, түзу сызықтар болып беріледі.
  • Параллельдер меридиандарды кесе-көлденең түзу сызықтар түрінде қиып өтеді.
  • Олардың ұзындығы экватордан полюстерге қарай глобустағыдай қысқармай, көбіне бірдей болып сақталады (бұл қандай қорытындыға әкеледі?).

Картада меридиандардың шетіне бойлық, параллельдердің шетіне ендік мәндері жазылады. Жарты шарлар картасында бойлық мәндері көбіне меридиандардың экватормен қиылысқан жеріне түсіріледі.

Глобус пен карталарда меридиандар мен параллельдер белгілі бір градус сайын тұрақты жүргізіледі. Сондықтан олардың қиылысуынан пайда болған тор градустық тор деп аталады. Градустық тор арқылы картадағы кез келген нүктенің географиялық координаталарын анықтайды.

32-сурет

Түрлі карталардағы градустық тор бөліктері.

Сергіту сәті

«Ең, ең, ең»

IV. Жаңа сабақты бекіту

10 мин

1-сұрақ

35° о. е., 59° б. б.

Қала: Буэнос-Айрес

Тапсырма: Глобус пен картаның айырмашылығы қандай?

2-сұрақ

42° с. е., 74° б. б.

Қала: Нью-Йорк

Тапсырма: Картаның басты артықшылығы қандай?

3-сұрақ

29° с. е., 28° ш. б.

Қала: Каир

Тапсырма: Градустық тор дегеніміз не?

4-сұрақ

51° с. е., 71° ш. б.

Қала: Астана

Тапсырма: Қай градустық тор дүниежүзі картасына сәйкес келеді?

5-сұрақ

50° с. е., 57° ш. б.

Қала: Ақтөбе

Тапсырма: Қай градустық тор жарты шарлар картасына сәйкес келеді?

6-сұрақ

44° с. е., 52° ш. б.

Елді мекен: Шетпе

Тапсырма: Қай градустық тор Қазақстан картасына сәйкес келеді?

V. Қорытындылау және бағалау

9 мин

Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігіне, тапсырмаларды орындауына және жауаптарының дұрыстығына қарай 5 балдық шкала бойынша бағаланады.

VI. Үй тапсырмасы

1 мин

§12. «Глобустан картаға көшу»

5-тапсырма орындау.

Сау болыңыздар!