Тығыз тау жыныстары
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Тығыз тау жыныстары туралы түсіндіру, олардың негізгі түрлерімен таныстыру және қолданылу пайдасын ұғындыру.
Дамытушылық
Ойын анық жеткізуге, пікірін дәлелдеуге және шығармашылық ізденісті дамытуға дағдыландыру.
Тәрбиелік
Елін, жерін сүюге, ел болашағына жауапкершілікпен қарайтын азамат болуға тәрбиелеу.
Сабақтың өту барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
2 минут
Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру, дайындық деңгейіне назар аудару және дәрісхананың тазалығын бақылау.
II. Өткен тақырып бойынша білімді тексеру
23 минут
Сұрақтар
- Үйге қандай тапсырма берілді?
- Тау жыныстары қандай түрлерге бөлінеді?
- Өткен сабақты қорытындылаңдар.
III. Жаңа тақырыпты баяндау және мақсат қою
30 минут
Тығыз тау жыныстарының түрлері, қасиеттері және қолданылуы қарастырылады.
IV. Жаңа материалды бекіту
10 минут
Ауызша сұрақтар арқылы қорытындылау, дәптермен жұмыс және топтастыру тапсырмалары орындалады.
Өткенді қайталау: мұнай мен газ туралы негізгі ұғымдар
Мұнай
Мұнай — майлы, қоймалжың сұйық зат. Көбіне қошқыл қоңыр немесе қара көк түсті болады, кейде қызғылт, сары, тіпті ақ түсті түрлері де кездеседі.
Иісі керосин иісіне ұқсас. Жанғанда көп жылу бөледі және күл қалдырмай толық жанады.
Көмір сияқты, мұнай да ежелгі ағзалардың (теңіздер мен мұхиттарда тіршілік еткен өсімдіктер мен жәндіктердің) қалдықтарынан түзілген.
Мұнайды өңдеу нәтижелері
- Алдымен жанғыш газ, бензин және керосин бөлінеді.
- Ең таза бензин авиацияда қолданылады.
- Керосин реактивті ұшақтарда, тракторларда және тұрмыста пайдаланылады.
Газ
Мұнаймен бірге жер астынан жанғыш газ да шығады. Ілеспе газ кейде өте мол мөлшерде болады — мұндай нысандарды мұнай-газ кен орны деп атайды.
Кей жағдайларда жанғыш газ жер қойнауында жеке жинақталып, дербес газ кен орнын түзеді.
Табиғи газ мұнай сияқты отын ретінде және химия өнеркәсібіне маңызды шикізат ретінде пайдаланылады.
Қазақстандағы таралуы
- Каспий маңы ойпаты мен Маңғыстау түбегі мұнай мен газға бай.
- Соңғы жылдары Каспий теңізінің солтүстік бөлігінен аса мол қор анықталды.
- Картада мұнай кен орындары мұнара пішінді шартты белгілермен көрсетіледі: қара — мұнай, ақ — газ.
Тығыз тау жыныстары
Тығыз тау жыныстарына гранит, мәрмәр, құмтас, тас көмір, әктас, ас тұзы, әртүрлі шөгінді жыныстар және басқа да пайдалы қазбалар жатады. Төменде олардың ең кең таралған түрлерімен танысамыз.
1) Гранит
Гранит — қатты әрі тығыз тау жынысы. Ол көбіне жер қыртысының терең бөліктерінде түзіледі, ал таулы аймақтарда жер бетіне шығып, кең таралады.
Орталық Қазақстандағы Сарыарқаның көптеген таулары негізінен граниттен тұрады. «Гранит» сөзі «түйіршікті» деген мағына береді: кесегін қарасаң, құрамында көзге көрінетін түйіршіктер барын байқайсың.
Гранит күннің, судың және желдің әсеріне өте төзімді. Сол себепті оны іргетас, көпір тірегі, ескерткіш жасауға қолданады. Әшекейлік мақсатта беті тегістеліп, жылтыратылады.
2) Құмтас
Құмтас — ұсақ құм түйіршіктерінен түзілген жыныс. Құрғақ құм өздігінен сусып, бір-біріне жабыспайды. Бірақ оған саз, гипс немесе әктас ерітіндісі араласқанда құм түйіршіктері бірігіп, қатаяды.
Түсі әртүрлі болады: ақ, сары, қоңыр, қызыл. Құрылыс материалы ретінде кең қолданылады, сондай-ақ диірмен тасы мен қайрақ жасауға пайдаланылады.
Құмтас Қазақстанның көптеген таулы аймақтарында кездеседі.
3) Әктас
Әктас күнделікті өмірде жиі кездеседі. Әктастың кең таралған үш түрі: бор, кәдімгі әктас және мәрмәр. Олар қаттылығына қарай ажыратылады.
Бор
Ең жұмсақ түрі. Үгілгіш, түсі ақ. Тақтаға жазуға қолданылады, сондай-ақ үй ақтайтын әк алынады.
Кәдімгі әктас
Бордан қатты. Ақ-сұрғылт немесе сарғыш реңкті. Күйдіру арқылы әк алынады; саз қосу арқылы цементтің кейбір түрлері өндіріледі.
Құрылысқа қолданылуы
Әкке сапалы құм қосып, өте берік ақ кірпіш дайындайды. Ол күйдіруді қажет етпейді.
4) Мәрмәр
Мәрмәр — әктастың ең қатты әрі тығыз түрі. Түстері алуан: ақ, қызғылт, сұр, кейде қара түрлері де кездеседі.
Ол оңай өңделетіндіктен ғимараттарды әшекейлеуде кең қолданылады: театрлар мен мәдениет сарайларының ішкі қабырғалары, сәнді бағаналар, баспалдақтар жасалады.
Гигиеналық талаптары жоғары орындарда да пайдаланылады: операция бөлмелерінің қабырғалары мен үстелдерін, ауруханалардағы ванна мен қолжуғыш беттерін қаптауға ыңғайлы. Ежелден бері ескерткіш мүсіндер де мәрмәрдан жасалып келеді.
5) Тұз
Пайдалы қазбалардың ең көп таралғандарының бірі — тұз. Көбіне біз ас тұзын айтамыз: ол тұзды көлдерден өндіріледі. Жаздың аптап ыстығында көл суы буланып, еріген тұз түбіне шөгеді.
Тұзды өндіру үшін тұз сорғыш машиналар қолданылады: олардың үлкен түтігі мен сорғыш сорабы болады.
Тұрмыстағы маңызы
Орта есеппен әр адам тәулігіне шамамен 20 грамм ас тұзын тұтынады.
Өнеркәсіптегі маңызы
Тұздан сода, хлор және басқа да заттар алынады. Кейбір тұздар дәрі ретінде қолданылады, ал калий тұзы топырақты тыңайтуға пайдаланылады.
Қазақстанда тұздың әртүрлі түрлерінің мол қоры бар.
6) Тас және шөгінді жыныстардың тығыздалуы
Жер қабатын құрайтын жыныстар бірін-бірі үлкен салмақпен басып жатады. Ерітінділер арқылы байланысқан құм түйіршіктері ауыр салмақтың әсерінен біртіндеп тығыздалып, қатты тасқа айналады.
Құрылыс үшін тас аса көп қажет: үй, зауыт, фабрика сияқты нысандарды салуда іргетасқа бетон мен тас қолданылады. Тас жерден қазып алынады, сондай-ақ өзен, көл, теңіз және мұхит түбінен, беткейлерден кездеседі.
Тығыз тау жыныстары үгілгенде майда жыныстарға айналады.
7) Тас көмір
Тас көмір — қатты, көбіне қара түсті жанғыш зат. Жер қойнауында оның бірнеше түрі кездеседі, олар жылу беруі мен құрылымдық қасиеттеріне қарай ажыратылады.
Антрацит
Ең сапалы түрі. Шымқай қара, қолға жұқпайды, металл сияқты жылтырайды. Жылуы өте жоғары болғандықтан металл қорытуда қолданылады.
Кәдімгі тас көмір
Қара түсті, бірақ антрациттей жылтыр емес. Жылу беруі орташа.
Қоңыр көмір
Жылтыры жоқ, солғын қоңыр. Жылуы аз, оңай үгітіледі, бықсып жанады және күл көп қалдырады.
Қазақстандағы басты кен орындары және өндіру әдістері
Кен орындары
- Негізгі бассейндер: Қарағанды және Екібастұз.
- Қарағанды кен орнын 1833 жылы Апақ Байжанов ашқан.
- Қарағанды көмірі 1856 жылдан бастап өндіріле бастады.
- Қоңыр көмір Торғай алабынан және Оңтүстік Қазақстандағы Ленгір өңірінен табылған.
- Қазақстанда тас және қоңыр көмір кен орындарының жалпы саны 400-ден асады.
Өндіру тәсілдері
- Шахталық әдіс — көмір терең жатқанда қолданылады. Жұмысшылар «шахтер» деп аталады.
- Ашық қазып алу әдісі — көмір жер бетіне жақын болса тиімді. Екібастұзда осы әдіс басым, сондықтан көмір салыстырмалы түрде арзанға түседі.
- Көмір жатқан ірі аумақ «көмір бассейні» деп аталады.
Көмірден алынатын өнімдер
Тас көмірден бояулар, дәрі-дәрмектер, пластмасса және басқа да көптеген пайдалы заттар өндіріледі.
Топтық жұмыс
Әр топтан бір оқушы өз тобының жазғанын оқып, қысқаша қорытынды жасайды.
Жаңа материалды бекіту: сұрақтар мен жауаптар
1) Ас тұзының қасиеттері қандай?
Түссіз, мөлдір түйіршіктерден тұрады; суда тез ериді; дәмі ащы-тұзды.
2) Тас көмірдің негізгі қасиеттері қандай?
Қатты, көбіне қара түсті, жанғыш және жылу бөледі.
3) Тас көмірдің ең сапалы түрі қалай аталады?
Антрацит.
4) Көмір өндірудің қандай екі әдісі бар?
Шахталық және ашық қазып алу әдісі.
5) Аталған жыныстар қай топқа жатады?
Тығыз тау жыныстары тобына жатады.
Дәптермен жұмыс
- Топтастыру: тығыз тау жыныстарын түрлері бойынша жіктеп жазыңдар.
- Әр жыныстың негізгі қасиеті мен қолданылуын қысқаша белгілеңдер.