Сүйекті балық

Сабақ мақсаты

Оқушылардың сүйекті балықтар туралы білімін жүйелеу, негізгі ұғымдарды тәжірибелік тапсырмалар арқылы бекіту.

Білімділік Тәрбиелік Дамытушылық

Білімділік

Балықтардың сыртқы және ішкі құрылысы, көбеюі, түрлері және кәсіптік маңызы туралы жалпы түсінік қалыптастыру.

Тәрбиелік

Сүйекті балықтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын түсіндіру, балық қорын сақтау мен қорғауға тәрбиелеу.

Дамытушылық

Таралу аймақтарын талдай отырып, ой-өрісін кеңейту және биологиялық ұғымдарды дәл қолдануға дағдыландыру.

Сабақ құрылымы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сәлемдесу.
Оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарын таныстыру.

II. Мақсат қою кезеңі

Балықтарға жалпы сипаттама

Негізгі белгілер мен ортаға бейімделу.

Сүйекті балықтардың ерекшелігі

Қаңқа, қабыршақ, торсылдақ және т.б.

Класс тармақтары мен отрядтары

Жүйелеу және мысалдар.

III. Жаңа сабақты түсіндіру

Қазіргі кезде сүйекті балықтардың 20 000-нан астам түрі белгілі. Дене пішіні алуан түрлі, ал денесі әдетте бас, тұлға және құйрық бөлімдеріне бөлінеді.

Тері жабыны және жасын анықтау

Сүйекті балықтардың терісі жалпақ, ірі қабыршықтармен қапталған. Қабыршақ бетінде ағаш діңіндегі жылдық сақиналарға ұқсас сызықтар болады. Сол сызықтарға қарап, балықтың жасын анықтауға мүмкіндік бар.

Қаңқа ерекшелігі

Сүйекті балықтардың қаңқасында сүйек элементтері көп. Бұл белгі оларды шеміршекті балықтармен салыстырғанда айқын ажыратады.

Торсылдақ: қызметі және маңызы

Сүйекті балықтарда торсылдақ болады. Ол ұрықтың даму кезеңінде ішектен бөлініп шығып, іші ауаға толады. Торсылдақ балықтың дене салмағын «реттеп», судың әр қабатына көтерілуі мен түсуіне көмектеседі. Кейбір түрлерде торсылдақ тыныс алуға және дыбыс шығаруға да қатысады.

Зәр шығару жүйесі

Екі бүйрек және екі несепағар өзегі болады. Сүйекті балықтарда алғаш рет зәрдің уақытша жиналатын мүшесі — қуық пайда болған. Зәр шығару тесігі сыртқа жеке ашылады.

Ми құрылысының ерекшелігі

Миы шеміршекті балықтарға қарағанда қарапайым әрі кіші. Алдыңғы миы шағын, екі ми сыңарына айқын бөлінбейді. Ортаңғы ми мен мишық салыстырмалы түрде жақсырақ дамыған.

Көрнекі бөлім

Интерактивті тақтадан «Балықтар әлемі» тақырыбындағы бейнеролик көрсетіледі: тіршілік ортасы, бейімделуі, әртүрлілігі және адам өміріндегі маңызы талданады.

IV. Түсінгенін тексеру және бекіту тапсырмалары

1) Ішкі құрылысты белгілеу

Интерактивті тақтада балықтың ішкі құрылысы берілген сызба ұсынылады: мүшелер бағыттауыштармен көрсетіледі, ал атауларын оқушылар өздері жазады.

2) Тірек-сызба: жүзбеқанаттар

Арқа қанат Құйрық қанат Жұп көкірек Жұп құрсақ Аналь қанаты

3) Сүйекті балықтардың класс тармақтары

Сәулеқанаттылар

Қалаққанаттылар

Қостыныстылар

Саусаққанаттылар

4) Сәйкестендіру тапсырмасы

Түсінік	Сәйкестігі	Ескертпе
Патша балық	бекіре	Кәсіптік маңызы жоғары
Өрістегіш	бақтах	Көбею үшін өрлейді
Бір рет уылдырық шашады	мөңке	Тапсырма бойынша сәйкестендіру
Марқакөл балығы	латимерия	Тапсырмадағы жұптарды талқылау
Торсылдақ	теңіз алабұғасы	Қызметін түсіндіру
Қосжынысты балық	сүйекті балықтар	Ұғымды нақтылау
Саусаққанатты балық	жеңсік албырт	Мысалдармен толықтыру

Ескерту: берілген сәйкестіктерді орындағаннан кейін ғылыми дәлдігі талданып, дұрыс жұптар бірлесіп түзетіледі.

5) Халықтық ұғымдар мен мақал-мәтелдерді талдау

«Бекіренің бал татыған еті»
«Бекіренің бес кеспесі»
«Бекіренің басы тасқа тимей, қайтпайды»
«Балдырлы көлде балық көп»
«Балық басынан шіриді»

V. Бекіту: ойындар мен шығармашылық жұмыс

Шығармашылық тапсырмалар

Оқушыларға алдын ала берілген тапсырмалар бойынша қысқаша таныстырылым жасалады: балықтардың көбеюі, бекіренің кәсіптік маңызы, Қызыл кітапқа енген балықтар.

«Балық аулайық!» ойыны

Әртүрлі балық суреттерінің артындағы сұрақтарға жауап беру арқылы «балық ауланады». Дұрыс жауап — ұпай.

Дәрумені (D) мол май алынатын балықтарды ата.
Қызыл уылдырықты балықтарды ата.
Аузы иттің аузына ұқсайтын жыртқыш балықтарды ата.
Уылдырығын қыста шашатын балықты ата.
Аузында өткір тістері бар жыртқыш балықты ата.
«Балық патшасы» деп қайсысын атайды?
Екі көзі де денесінің бір жағында орналасатын балықты ата.

«Кім жылдам?» ойыны

Ауланған балық «қайта суға жіберіледі»: жылдам сұрақ-жауап арқылы негізгі ұғымдар бекітіледі.

Торсылдақ қандай қызмет атқарады?

Сүйекті балықтардың қандай класс тармақтары бар?

Сүйекті балықтарда алғаш рет не пайда болды?

Сүйекті балықтардың қанша түрі бар?

Майшабақтәріздестер отрядына жататын балықтардың түрлерін ата.

«Кім көп біледі?» ойыны

Бір оқушы тақтаға қарап тұрмайды. Мұғалім тақтаға сөз іледі, сынып сол сөзге анықтама береді. Оқушы сөзді табады.

Сөз

Сүйекті балық

Сөз

Латимерия

Сөз

Торсылдақ

Сөз

Треска (сетінектер)

Сөз

Шоғал

Сөз

Қызыл кітап

Сөз

Уылдырық

Сөз

Жеңсік албырт

Сөз

Бекіре

Сөз

Табан

Әріптері араласқан сөздер

Әріптері ауысып кеткен сөздерден балық атауларын құрастырыңыз:

Хабхат Батан Кеңөм Азанс Ісбрек Нартош

VI. Сүйекті балықтарға тән белгілер (талдау тапсырмасы)

Оқушылар сүйекті балықтарға тән белгілердің нөмірлерін таңдап, дәлелдеп түсіндіреді.

№	Белгі
1	қорытпа, шоқыр, пілмай, латимерия
2	жұпбалық, тұтасбас, акула
3	терісі ірі қабыршақтармен қапталған
4	терісі плакоидты қабыршақтармен қапталған
5	желбезегінің сыртында сүйекті қақпағы бар
6	желбезек саңылауы тікелей сыртқа ашылады
7	тоқ ішегі мен аш ішегінің шекарасында ұсақ тұйық өсінділері бар
8	тұмсығы алға созылыңқы
9	торсылдағы болады
10	клоакасы бар
11	аналь тесігі бар
12	іштей ұрықтанады
13	сырттай ұрықтанады
14	уылдырығының саны көп
15	уылдырығының саны аз

VII. Тест жұмысы

Төмендегі тапсырмалар арқылы негізгі білім тексеріледі. Әр сұраққа бір дұрыс жауап таңдаңыз.

1) Қимыл үйлесімділігіне байланысты мидың қай бөлігі жақсы дамыған?

A) Алдыңғы ми
B) Аралық ми
C) Ортаңғы ми
D) Мишық
E) Жұлын

2) Алабұғаның қай жүзбеқанаттары бас сүйегімен жалғанады?

A) Құйрық қанаты
B) Құрсақ қанаты
C) Көкірек қанаты
D) Арқа қанаты
E) Аналь жүзбеқанаты

3) Омыртқа жотасының каналында (омыртқалардың үстіңгі доғаларынан түзілген) не орналасады?

A) Хорда
B) Жұлын
C) Арқа ортасы
D) Құрсақ ортасы
E) Қуыс көктамыр

4) Қандай балықтарда желбезек қақпағы болмайды?

A) Сүйекті балықтарда
B) Шеміршекті балықтарда
C) Саусаққанаттыларда
D) Қостыныстыларда
E) Бекірелерде

5) Қандай балықтарда торсылдақ болмайды?

A) Алабұғада
B) Шортанда
C) Акулада
D) Трескада
E) Жайында

6) Алабұғаның зәр шығару мүшесіне не жатады?

A) Мальпиги түтіктері
B) Бүйрек
C) Жүрек
D) Ішек
E) Өкпе

7) Алабұғаның желбезек жапырақшалары қай жерде орналасады?

A) Желбезек қақпақшаларында
B) Желбезек доғасында
C) Дене қуысында
D) Жүзбеқанаттарында
E) Бас сүйегінде

8) Қандай сезім мүшесі балықтарға тән (ерекше белгі)?

A) Есту мүшесі
B) Көзі
C) Бүйір сызығы
D) Дәм сезу
E) Иіс сезу

9) Алабұғаның желбезек қақпақшасы қандай қызмет атқарады?

A) Тірек қызметін
B) Зәр шығару
C) Дәм сезу
D) Нәзік желбезектерді сырт жағынан жауып, қорғайды
E) Кез келген газдарды өткізеді

10) Бауыр мен ұйқы безінің жолдары ас қорыту жүйесінің қай бөлігіне ашылады?

A) Өңеш
B) Қарын
C) Ащы ішек
D) Клоака
E) Артқы ішек

11) Балықтың жүрегі неше камералы?

A) Үш камералы
B) Екі камералы
C) Төрт камералы
D) Бір камералы
E) Көп камералы

12) Балықтан бөлінетін қою ақ сұйықтық — «шоғал». Ол не?

A) Жұмыртқа жасушасының өнімі
B) Аталық бездің ұрығы
C) Уылдырық
D) Нәжіс
E) Шабақ

13) Балықтың қабырғалары омыртқаның қай бөлігіне жалғасады?

A) Тұлға бөліміндегі омыртқалардың екі бүйіріне
B) Құйрық бөлігіне
C) Үстіңгі доғаға
D) Астыңғы доғаға
E) Көкірекке

14) Шеміршекті балықтарға қайсысы жатады?

A) Бекіре
B) Акула
C) Алабұға
D) Латимерия
E) Сом

15) Алабұғаның денесінің қаңқа бөлігі қалай аталады?

A) Бас сүйек
B) Омыртқа жотасы
C) Жүзбеқанат
D) Жұлын
E) Құйрық жүзбеқанаты

16) Латимерия алабұғадан қай мүшелерінің құрылысы арқылы ерекшеленеді?

A) Көздерімен
B) Жұптасып орналасқан жүзбеқанаттарымен
C) Желбезек қақпақшасымен
D) Жақтарымен
E) Дара жүзбеқанаттарымен

VIII. Қорытынды

Сүйекті балықтар — денесі қабыршақпен қапталған, қабыршақтары мен қаңқасы сүйектен түзілген, желбезек қақпақтары бар омыртқалы жануарлар. Олар — суда тіршілік еткен омыртқалы жануарлардың ерте және маңызды топтарының бірі.

IX. Бағалау

Оқушылардың жұмысы жетон арқылы бағаланады: әр оқушының жетондары саналып, орташа балл шығарылады.

X. Үй тапсырмасы

Оқу

§52. «Сүйекті балықтар класы. Жалпы сипаттама»

Жазба жұмыс

«Бекіре» тақырыбында реферат жазу