Супер ойыншыға арналған сұрақ
Бұл материал оқушылардың қазақтың ұлттық ойындары мен салт-дәстүрлері туралы білімін тексеруге арналған ойын-сабақ үлгісі. Құрылымы жеңіл, ал мазмұны негізгі ұғымдарды айқын көрсететіндей ұйымдастырылған.
Ұйымдастыру кезеңі
Ойыншылар ортаға шақырылады. Әрі қарай әр кезеңде қатысушыларға белгілі бір ұлттық ойын немесе дәстүр бойынша сұрақ қойылады.
Негізгі қағида
Қатысу, жылдам жауап, дәлелді ой
1-сұрақ: «Теңге алу»
«Теңге алу» — жерде жатқан теңгені атпен шауып келе жатып іліп алуға негізделген ұлттық ойын. Ол үлкен ептілікті, ат үстіндегі тепе-теңдікті және шабандоздық тәжірибені талап етеді.
Маңызды тұсы
Теңгені жерден іліп алған ойыншыға бәйге беріледі — бұл ептілік пен шеберлікті марапаттау белгісі.
Тарихи дерек
Бұрын қазақ жігіттері шауып келе жатып қылышпен жерде жатқан затты іліп алып, жоғары лақтырып, оны қайта шауып өтіп келе жатып қақ бөліп түсірген.
2-сұрақ: «Соқыртеке»
Ойыншылар дөңгелене тұрады. Ортаға орамалмен көзі байланған адам — соқыртеке шығарылады. Шеңбердегі қатысушылар оны түрткілейді, ал соқыртеке түрткен адамды ұстап алып, атын дәл айтуы керек.
Ойынның ережесі
- Соқыртеке шеңбердегі ойыншыларды түрткілеу арқылы «іздейді».
- Тыныш тұрған ойыншыны да ұстап алуға болады.
- Ұсталған ойыншы келесі соқыртеке болып, ойын жалғасады.
3-сұрақ: «Алтыбақан»
«Алтыбақан» — жастардың кешкілік бас қосып, ән айтып, домбыра тартып, айтысып, әзілдесіп көңіл көтеретін ойын-сауық түрі. Қазір де үлкен тойларда алтыбақан жиі құрылады.
Құру тәсілі
Алты бақанның сырықтарының екі басы үш-үштен қосақталып, мосы тәрізді етіп байланады. Бақанның аша тармағы сырыққа кигізіліп тұруы тиіс. Құрастырылғаннан кейін екі басына үш қатар арқан байланады.
Финал сұрағы: «Тоқымқағар»
«Тоқымқағар» — жас адам жолға шығарда жасалатын дәстүрлі бас қосу. Арнаулы мал сойылып, сыйлы мүшелер салынып, ет асылады; кең дастарқан жайылып, ойын-сауық ұйымдастырылады, өлең-жыр айтылады.
Мәні
Бұл — сапарға шыққан жігіттің тоқымы жерде қалмасын, ат-көлігі аман болсын деген ақ тілек.
Супер ойыншы сұрағы: «Үме» немесе «Асар»
«Үме» немесе «асар» — қазақ арасында ертеден келе жатқан өзара көмек дәстүрі. Бұл салт бойынша көпшілік күш біріктіріп, бір-бірінің жұмысына қолғабыс көрсетеді.
Қашан жасалады?
Қауырт күш жұмсауды қажет ететін жұмыстарда: қой тоғыту, қой қырқу, жүн сабау, киіз басу, үй көтеру, жылқы күзеу, тай таңбалау, бие байлау, соғым сою, егін ору, шөп шабу және жинау, той жасау, ас беру, өлім-жітімдегі шаруалар және басқа да істерде.
Ереже мен ұстаным
- Үй иесі көмекке келгендерді тамақтандырады, көбіне мал сойылады.
- Көмек көрсетушілер еңбегі үшін ақы алмайды.
- Бұл — «еруге қару» қағидасымен алма-кезек атқарылатын, береке мен бірлікті күшейтетін дәстүр.
Қоғамдық мәні
Асарға қатыспаған адам кейін өзі қиындыққа тап болғанда, елдің қолдауынан қағылуы мүмкін деп есептелген. Сондықтан үме/асар — қазақ дәстүрінде өзара жауапкершіліктің айқын көрінісі.
Көрермендерге сұрақ: «Ерулік»
Көшпелі қазақ үшін көші-қон — аса маңызды әрі салтанатты іс. Көшкен күні адамдар жақсы киімін киіп, жүк артқан түйелердің үстін кілем-кілше, сырмақтармен әсемдеп, салтанат жасаған.
Еруліктің мазмұны
Жаңа қонып келген ауылды еру отырған ауыл жабыла қарсы алады: жүгін түсіріседі, үйін тігісуге көмектеседі және ерулік апарады. Ерулік ретінде дастарқан көтеріп шай апару, қымыз жеткізу, тіпті қой сойып бару да кездескен.
Мағынасы
Бұл — көштен шаршап келген ағайын-туысқа көрсетілген сый-құрмет пен қамқорлық. Қазақ мұны ағайын арасындағы береке, «еруге қару» дәстүрінің жалғасы деп бағалаған.
Қорытынды
Сабақ соңында қорытынды жасалып, белсенді қатысқан ойыншылар марапатталады.
Нәтиже
Білімді бекіту және тексеру
Дағды
Ойлау, зейін, есте сақтау
Құндылық
Бірлік, сыйластық, дәстүр сабақтастығы