Абайдың отыз тоғызыншы қара сөзіОТЫЗ ТОҒЫЗЫНШЫ СӨЗРас, бұрынғы біздің ата - бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, күтімі, сыпайылығы, тазалығы төмен болған
Абайдың отыз тоғызыншы қара сөзі
Рас, бұрынғы ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, күтімі, сыпайылығы, тазалығы төмен болған. Бірақ оларда бүгінгілерден артық екі мінез бар еді. Біз ата-бабамыздың мінді істерін бір-бірлеп тастаймыз деп жүріп, сол екі ғана тәуір қасиетті де біржола жоғалтып алдық.
Егер қазіргі жұрт өзге мінезге өрмелеп ілгері басқанымен, ата-бабамыздағы сол екі жақсы мінезді жоғалтпай ұстай алғанда, біз де ел қатарына кірер едік. Ал ол екеуі жоқ болған соң, үйренген өнеріміздің бәрі адамшылыққа ұқсамай, шайтандыққа тартып барады. Жұрттықтан кетіп бара жатқанымыздың үлкен бір себебі де осы сияқты.
Жоғалтқан екі мінез
Бірінші мінез
Ел басы мен топ басына сенім
Ол заманда ел басы, топ басы деген кісілер болады екен. Көш-қон болса да, дау-жанжал болса да, билік соларда. Қара жұрт өз шаруасымен жүре береді; ал ел басы қалай шешсе, халық оны сынап, бірінен біріне жүгіртіп, бұзуға тырыспайды екен.
Екінші мінез
Намысқорлық
Ат аталып, аруақ шақырылған жерде ағайын өкпе мен араздықты ұмытып, жанын салған. Аз араздықты қуып, көп пайдадан айырылмауды ойлаған: «Ағайынның азары болса да, безері болмайды», «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді; төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деп бірлікке шақырған.
Бірінші мінездің мәні: тірекке айналған билік
Ел басы мен топ басыны халық «екі тізгін, бір шылбырды бердік» деп, тірек көрген. «Қой асығын қолыңа ал, қолайыңа жақса сақа қой», «Бас-басыңа би болса, манар тауға сыймассың» деп, басы бірікпеген елдің берекесі кететінін ескерткен.
Ондай жерде жұрт көсемін жамандауға емес, жетілтуге ұмтылған: жаманын жасырып, жақсылығын асырып, «жетпегеніңді жетілтемін» деп тілеу қылған. Сөйтіп басшыны зор тұтып, қадірлеген соң, жақсысы да көп азбайды. Бәрі өз бауыры, өз малы секілді көрінген ел ішінде қам жемеу қайдан болсын?
Бүгін осы мінездің орнына күмән мен сынағыштық үстем болып, ортақ тірек әлсіреп бара жатқандай.
Екінші мінездің өзегі: ар мен бірлік
Намысқорлық — арлылық, табандылықпен туыс. «Өзіне ар тұтқан жаттан зар тұтады», «Аз араздықты қуған көп пайдасын кетірер» деген сөздер елдің ішкі ынтымағын сақтауға шақырған. «Жол қуған қазынаға жолығар, дау қуған пәлеге жолығар» деп, берекені дау емес, мақсат табатынын ұқтырған.
Кәнеки, енді осы екі мінез қайда бар?
Біз арлылықтан, намыстылықтан, табандылықтан айырылдық. Ендігі достық — пейілден емес, алдаудан; дұшпандық — кейістен емес, күндестіктен немесе тыныш отыра алмаудан туатындай болды.