Абылай хан тобы
Қазақ хандығының құрылуы және қазақ хандары
Бұл сабақта Қазақ хандығының құрылу тарихы қарастырылады және оның жаулап алушылық соғыстардың нәтижесі емес, керісінше халықтың ғасырлар бойғы ортақ арманы мен өзара туыстығының, бірлікке ұмтылысының жемісі екені түсіндіріледі. Сонымен қатар Абылай хан мен Тәуке ханның ішкі-сыртқы саясаттағы рөлі талданады.
Сабақтың мақсаты
- Қазақ хандығының құрылу алғышарттарын, тарихи жағдайын түсіндіру.
- Абылай хан мен Тәуке ханның билік жүргізу саясатына талдау жасау.
- Мемлекет негізін қалаған тұлғалардың еңбегін бағалай білуге және ел тарихына құрметпен қарауға тәрбиелеу.
Сабақ форматы
- Түрі
- Қайталау, қорыту
- Формасы
- Топпен жұмыс
- Әдіс-тәсілдер
- Танымдық ойындар, СТО стратегиялары
Көрнекі құралдар және дағдылар
Құралдар
- Карта
- Тірек сызбалар
- Абылай хан мен Тәуке ханның суреттері
- Әртүрлі кестелер
Қалыптастырылатын дағдылар
- Картамен жұмыс істеу және дерекке сүйеніп қорытынды жасау
- Ізденіс жүргізу, ойлау және талдау
- Топ ішінде пікір алмасу, дәлелдеу
Қазақ хандығының құрылу алғышарттары
Қазақ хандығының құрылуына түрткі болған негізгі себептердің бірі — Әбілхайыр хандығындағы ру-тайпалардың саяси ахуалының күрделенуі еді. Шаруашылықтағы дағдарыстар, хан әулеті арасындағы билік үшін талас және ойрат тайпаларымен соғыстардағы жеңілістер халықтың Әбілхайыр ханға наразылығын күшейтті.
Осындай тарихи жағдайды Керей мен Жәнібек сұлтандар дер кезінде өз мақсаттарына пайдаланып, қазақ тайпаларын бастап Батыс Жетісуға қоныс аударды. 1465–1466 жылдары Қозыбасыда Қазақ хандығының негізі қаланды.
Жаңадан құрылған хандықтың тағына Шыңғыс хан әулетінің ұрпақтары ретінде Керей мен Жәнібектің екеуінің де құқы болды. Алайда дәстүр бойынша жасы үлкендігі ескеріліп, хан тағына Керей отырды, ал Жәнібек ақылдасар тірек ретінде танылды.
Сабақ барысы
I кезең — Ұйымдастыру
- Оқушыларды түгендеу
- Зейінді сабаққа аудару
II кезең — Үй тапсырмасын тексеру
Тарихи үйірме: «Атты» рөлдік ойын
Сынып екі топқа бөлінеді: I топ — Тәуке хан, II топ — Абылай хан. Әр оқушы нақты рөл атқарады:
I — Реттеуші
Талқылауды ұйымдастырады, әр оқушыға сөз береді.
II — Баяндаушы
Топтағы ой талқысын мұғалімге жеткізеді.
III — Бейнелеуші
Ханды қалай елестететінін сурет арқылы көрсетіп, мінездеме береді.
Тапсырмалар: картамен жұмыс
I тапсырма
Қазақ хандығының қай жерде және қашан құрылғанын картадан көрсетіңіз.
II тапсырма
Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығының шекарасын қай аймақтарға дейін кеңейтуге ұмтылды? Картадан бағыттарын белгілеңіз.
Абылай хан (Әбілмәнсұр)
Абылай хан (Әбілмәнсұр) — қазақтың ұлы хандарының бірі, көрнекті мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Ол 1711 жылы Уәлидің отбасында дүниеге келеді. Әкесі жау қолынан қаза тауып, Абылай Ораз аталықтың қолында тәрбиеленеді.
Жастайынан ақыл-парасатымен, батырлығымен және табандылығымен көзге түскен. 1771 жылы ресми түрде хан сайланып, елдің бірлігі мен сыртқы саясаттағы тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарды.
Абылай хан өз дәуірінің көреген саясаткері, даңқты батыры және өткір ойлы дипломаты ретінде тарихта орнықты.
Тәуке хан
Тәуке хан 1680–1718 жылдары билік етті. Ол хандық билікті күшейту үшін билерге, ру басыларына, тайпа және жүз басыларына сүйенді.
Тәуке хан талас-тартыс пен бытыраңқылықты азайтып, бір орталыққа бағынған хандық құруға күш салды. Осы мақсатта «Жеті жарғы» заңдар жинағын жүйелеп, ел ішінде құқықтық тәртіпті нығайтты.
Әз-Тәуке билік құрған кезең халық жадында «қазақтардың алтын ғасыры» ретінде сипатталады.
Топтық сұрақтар (талқылауға арналған)
«Абылай хан» тобы
5 сұрақ- Абылай ханның ата-тегін атаңыз.
- Абылай ханның XVIII ғасырда әлемдік деңгейдегі мемлекет қайраткері әрі дипломат болғанын қалай дәлелдеуге болады?
- Әбілхайыр хан билігінің әлсіреуінің басты себебі неде?
- Қазақ тайпалары Әбілхайыр ханға неліктен наразы болды?
- Моғолстан ханы Есенбұға Жәнібек пен Керей сұлтандарға қай өңірлерден жер бөліп берді?
«Тәуке хан» тобы
5 сұрақ- «Жеті жарғы» заңы неше тараудан тұрады?
- Керей мен Жәнібек хандарының туыстық жақындығы қандай?
- Ұрлық жасағандарға қандай жаза қолданылған?
- Қазақ хандығындағы шаруашылықтың негізгі саласы қандай болды?
- Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюының тарихи маңызы қандай?
Қосымша рөл: «Із қуушы»
Оқушы негізгі даталар бойынша жұмыс істеп, оқиғалардың хронологиясын құрастырады және қысқаша түсіндірме береді.