Абайдың табиғат лирикасындағы физикалық құбылыстар. Сабақтың тақырыбы
Абайды оқы, таңырқа! Абай мұрасы — қазақтың ең қасиетті қазынасы. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев айтқандай, Абай өз халқымен мәңгі бірге жасайды: ғасырлар бойы қалың елін жаңа биіктерге, асқар асуларға шақыра береді. Сондықтан әр қазақ баласы Абайды тануға, білуге және онымен мақтануға тиіс.
Ұлы ақын халқын өркендеген, өскен, еркін ел ретінде көруді армандады. Бүгінде біз Абай аңсаған өзгерістердің куәсіміз: бәсекеге қабілетті елдердің қатарына енуге талпынып келеміз. Осы ойдың жалғасы ретінде Абайтануға арналған кіріктірілген сабақ үлгісін ұсынамыз.
Сабақтың тақырыбы
Абайдың табиғат лирикасындағы физикалық құбылыстар
Сабақтың мақсаты
Білімділік
ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың табиғат лирикасына әдеби талдау жасау; ондағы табиғат құбылыстарын физикалық тұрғыдан түсіндіру; өлең талдау машығын жетілдіру.
Тәрбиелік
Оқушыларға эстетикалық, этнопедагогикалық және экологиялық тәрбие беру; поэзия, саз және бейнелеу өнері әлеміне сүйіспеншілігін арттыру.
Дамытушылық
Шығармашылық жұмысқа ықпал ету; ойлау мен сөйлеу шеберлігін, мәдениетін жетілдіру; таным көкжиегін кеңейту.
Сабақтың түрі
Кіріктірілген (әдебиет және физика) қайталау–толықтыру сабағы.
Сабақтың әдісі
Жарыс түрінде ұйымдастырылған топтық оқыту.
Көрнекіліктер
- Абай портреті, толық шығармалар жинағы
- Абай жайындағы зерттеулер, монографиялық еңбектерден кітап көрмесі
- Қазақ киіз үйінің макеті, жыл мезгілдері бейнеленген суреттер
- Кодоскоптағы слайдтар, диапроектор
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың сабаққа қатысуы мен даярлығын тексеру.
2) Әдебиет пәні мұғалімінің кіріспе сөзі
Бүгін біз Абайдың орыс поэзиясынан үлгі ала отырып қазақ әдебиетіне енгізген жаңалықтарының бірі — табиғат лирикасымен танысамыз. Абайға дейін табиғатты дәл осындай әсем пейзажбен, қанық бояумен бейнелеу поэзияда тұрақты дәстүрге айнала қойған жоқ. Абай жыл мезгілдерінің әрқайсысына арнайы тоқталып, табиғат құбылыстарын көркем шеберлікпен бере білді.
Диапроектор арқылы өлең жолдары мен пейзаждық суреттер көрсетіліп, қысқаша мәнерлеп оқылады.
Топқа қойылатын жалпы сұрақтар
Абайдың табиғат тақырыбына жазған қандай өлеңдерін білесіңдер?
Жауап: «Жазғытұрым», «Жаз», «Күз», «Қыс», «Қараша, желтоқсанмен сол бір екі ай», «Желсіз түнде жарық ай», «Қараңғы түнде тау қалғып», «Қан сонарда бүркітші шығады аңға», «Көлеңке басын ұзартып» және т.б.
Абай осы лирикасында нені бейнелейді?
Жауап: Адам мен табиғат арасындағы байланысты көрсетеді.
Осыған кім мысал келтіреді?
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды, Соқыр, мылқау танымас тірі жанды. Үсті-басы ақ қырау, түсі суық, Басқан жері сықырлап, келіп қалды.
Түсіндірме: Мұнда қыс көрінісі таза пейзаж күйінде ғана емес, тірі адам — шал бейнесі арқылы беріледі.
Осылайша біз Абай табиғатты адам тұрмыс-тіршілігімен, қоғамдық ортамен байланыстыра суреттейтінін әдеби тұрғыдан айқындаймыз. Ал табиғат құбылыстарын зерттейтін ғылым — физика. Ендеше, құбылыстарға ғылыми қырынан үңіліп көрейік.
3) Физикамен кіріктіру: өлеңдегі құбылысты ғылыми талдау
Өткен сабақта біз «Ауаның ылғалдылығы» тақырыбын қарастырдық: тұман, қырау, шықтың түсуі сияқты құбылыстарды талдадық. Енді сол процестерді Абай өлеңдерінен тауып, физикалық тұрғыдан түсіндірейік.
«Күз» өлеңінен үзінді
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан, Күз болып, дымқыл тұман жерді басқан.
Осы тұста оқушылардан бұлттың қалай түзілетіні және оның негізгі түрлері сұралады. Ақынның «сұр бұлт», «дымқыл тұман» тіркестері күзге тән салқындау мен ылғалдың артуын дәл береді. Әдебиетте мұндай бейнелі анықтауыш эпитет деп аталады.
«Қыс» өлеңіндегі түсіндіру
Өлең бойындағы физикалық құбылыстар талданады. Сонымен қатар:
Ұшпадай бөркін киген оқшырайтып, Аязбен қызарланып ажарланды.
Мұндағы «ұшпа» сөзі шашыранды бұлтты меңзейтінін түсіндіріп, оқушылармен бірге салыстыру үшін Венн диаграммасы құрастырылады.
Венн диаграммасы (қысқаша мазмұн)
Күз
- Сұр бұлт
- Дымқыл тұман
- Суық, ылғалды ауа
Ортақ құбылыстар
- Булану
- Конденсация
- Қаныққан бу
- Ауа ылғалдылығы
Қыс
- Ұшпа (шашыранды) бұлт
- Аяз
- Қырау, қар
Қорытындысында, әр өлеңі бір әлем ашатын ақынның табиғаттағы сан алуан құбылыстарды терең түсініп, суреткерлікпен дәл жеткізуі таңғалдырады.
4) Білім сайысы: 7 бағыт бойынша жұмыс
Сабақ әрі қарай пән мұғалімдерінің кезектесіп жүргізуімен жалғасады. Оқушылар екі топқа бөлініп, «Күз» және «Қыс» топтары ретінде сайысқа түседі (төсбелгілер арқылы таныстырылады).
-
1) Табиғат этюдтары
Әр топ жыл мезгілдеріне қатысты сурет салады.
-
2) «Мақсұтым тіл ұстарып, өнер шашпақ»
Әр топ өз мезгілінің басты белгілерін тақтаға жазады.
Күз
- Күн салқындайды
- Жапырақтар сарғаяды
- Астық орылып, жиын-терін болады
- Аспанды бұлт шалады, жаңбыр жауады
- Күзем шайға шақырады
Қыс
- Күн суытады
- Қар жауып, аяз қысады
- Балалар аққала жасап, шаңғы тебеді
- Соғымға шақырады
-
3) Поэзия: «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы»
Берілген шумақтарды жалғастырып аяқтау тапсырмасы.
а)
Қан сонарда бүркітші шығады аңға, Тастан түлкі табылар аңдығанға …
ә)
Бұлттай қасы жауып екі көзін, Басын сіліксе, қар жауып, мазаңды алды …
б)
Тучи серые, хмурые, дождь недалек, Осень, голую землю туман заволок …
в)
В белой шубе, плечист, весь от снега седой, Слеп и нем с серебристой большой бородой. …
-
4) Жұмбақтар: «Іздегені не болса, сол табылар»
а) Таңертең бар, кешке жоқ…
Жауап: шық
ә) Етек-жеңі жиналмай…
Жауап: бұлт
б) Түсі бар көрінбейтін…
Жауап: ауа
в) Мүлгіп тұрған бақ тыныш…
Жауап: қырау
-
5) Ән: «Әнді сүйсең, менше сүй»
Абайдың композиторлық қырын айта отырып, табиғат лирикасына арналған «Желсіз түнде жарық ай», «Қараңғы түнде тау қалғып» әндерін екі топтан оқушылар орындайды.
-
6) Сөзтуым: «Оқыған білер, әр сөзді!»
АБАЙ
- 1. Абайдың 1886 жылы табиғат лирикасына жазған өлеңі: «Жаз»
- 2. Адам баласының еңбек етіп, өмір сүретін ортасы: табиғат
- 3. Жер бетіне су тамшыларының іркіліп жиналуынан болатын құбылыс: тұман
- 4. Көңіл-сезімді көркем сипаттайтын өлең түрі: лирика
-
7) Азаматтық ой: «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым!»
Екі топтан оқушылар ұлы ақын туған өңірдегі Семей полигоны жайлы, оның 1989 жылғы 29 тамызда Н. Ә. Назарбаевтың жарлығымен жабылғаны туралы қысқаша баяндайды. Сондай-ақ О. Сүлейменов бастаған «Невада—Семей» антиядролық қозғалысы, өңірдің экологиялық ахуалы, Арал мәселесі мен Байқоңыр ұшу айлағының ықпалы туралы пікір білдіреді.
Оқушылар білімін бағалау
Қайталау–толықтыру сабағы бойынша оқушылардың білімі мен белсенділігі бағаланады.
Үй тапсырмасы
- Әдебиет: Абайдың табиғат лирикалары бойынша қысқаша талдау
- Физика: «Ауаның ылғалдылығы» тақырыбын қайталау
- «Жыл мезгілдеріндегі табиғат құбылыстары» тақырыбына қысқаша шығарма (әр оқушы мезгілді өзі таңдайды)