Саусаққа киюге әзірленген ертегі кейіпкерлері үлгісінде жасалған қуыршақтар, көңілді әуендер
Мүмкіндігі шектеулі балалармен жүргізілетін саусақ қуыршақтерапиясы
Психотерапияның маңызды бағыттарының бірі — арт-терапия. Бастапқыда арт-терапия көбіне аурухана немесе шипажай жағдайындағы емделушілерге қолданылғанымен, бүгінде оның қолданылу аясы айтарлықтай кеңейді. Бұл әдіс адам бойындағы шығармашылық әлеуетті дамытып қана қоймай, ішкі ресурстарын танып, қауіпсіз түрде ашуына мүмкіндік береді.
Арт-терапияның тиімді түрлерінің бірі — қуыршақтерапия. Қазақ тіліне мағыналық тұрғыда жақын аудармасы — «қуыршақ арқылы қамқорлық жасау, емдеу». Қуыршақ — баланың да, ересектің де ішкі дүниесімен «сөйлесуге» көмектесетін, сезімін сыртқа шығаруға жағдай жасайтын делдал-объект.
Ал саусаққа киілетін қуыршақтар психикалық денсаулықты қолдау, әлеуметтік бейімделуді дамыту, танымдық белсенділікті арттыру, қызығушылық пен шығармашылық қабілетті қалыптастыру, эмоциялық және тұлғалық өсуді қолдау тұрғысынан ерекше тиімді. Бұл тәсіл уақытша психикалық дағдарыс жағдайындағы және мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс істейтін орталықтарда практикалық, қолжетімді әрі нәтижелі құрал бола алады.
Әдістің негізгі әсерлері
- Эмоцияны қауіпсіз түрде білдіруге көмектеседі
- Қарым-қатынас дағдысын жұмсақ қалыптастырады
- Қиял, тіл, ойлау және ұсақ моториканы белсендіреді
- Әлеуметтік ортаға бейімделуді қолдайды
Неге дәл саусақ қуыршақтары?
Саусақ қуыршақтары тез жасалады, ойынға бірден енгізіледі және баланың қол қимылымен тікелей байланысқандықтан, сезім мен әрекетті бір арнаға біріктіреді. Бұл балаларға өз рөлін жеңіл «киіп көруге», қобалжуды ойынға айналдыруға мүмкіндік береді.
1-сабақ: Қуыршақтардың қарым-қатынасы
Мақсаты
- Қатысушының көңіл күйін көтеру және қауіпсіз атмосфера құру
- Коммуникацияны қалыптастыру
- Ішкі уайымды ойын арқылы сыртқа шығаруға көмектесу
- Шығармашылықты дамыту және әлеуметтік бейімделуді арттыру
- Эмоцияны еркін жеткізуге, психикалық жай-күйді тұрақтандыруға ықпал ету
Қажетті құралдар
Сабақ құрылымы
Сабақ бірнеше қысқа кезеңнен тұрады: дайындық, коммуникациялық белсендіру, жеке шығармашылық жұмыс, қуыршақты ойнату және талдау. Әр кезеңде уақыт нақты белгіленеді — бұл балаларға қауіпсіздік пен болжамдылық сезімін береді.
Дайындық кезеңі (5 минут)
- Қатысушыларды орындарына орналастыру.
- Үстел үстіне қағаз, қарындаш және бояуларды дайындау.
- Қатысушылар саусаққа киілетін қуыршақтардың нобай-суретін салады.
Талдау сұрағы
«Салған суреттеріміз қандай? Қайсысы сізге жақын көрінеді?»
Коммуникациялық белсендіру (5 минут)
Қатысушылар бір-біріне жылы тілектер айтып, жағымды көңіл күй сыйлайды. Жұмыс барысында қандай жағдайлар болуы мүмкін екенін және бүгінгі сабақтан не күтетіндерін қысқаша бөліседі.
Жеке жұмыс: қуыршақ жасау (15 минут)
Қатысушыларға түрлі түсті бояулар мен мата қиқымдары ұсынылады. Әр қатысушы мата түрлерінің ішінен сегізін таңдап, сол қолдың саусақтарына лайықтап қуыршақтың денесін шиыршық үлгісінде жасайды. Кейін мата қиқымдарынан бас үлгісін дайындап, бет-әлпетін безендіреді.
- Қуыршақты «кейіпке келтіру»: киіндіру, ат қою.
- Қуыршақ туралы қысқаша таныстырылым дайындау (мінезі, ұнататыны, қорқатыны).
Қуыршақты ойнату (10 минут)
Қатысушыларға қуыршақтар туралы шағын тарихи әңгіме немесе отбасылық ертегі ойлап табуға уақыт беріледі. Кейіпкерлерге ат қойылып, әр қуыршақ өз рөлін ойнап көрсетеді.
Талдау сұрақтары
- Кейіпкердің мінезін қалай сипаттайсыз?
- Оқиға барысында қандай сезімдер байқалды?
Әсер бөлісу
Саусақтағы түрлі түсті қуыршақтар «бір-біріне қарап», күлімсіреп, сұрақтар қойып, бүгінгі жұмыс туралы қысқаша әңгімелеседі. Бұл кезең жұмсақ рефлексияға және эмоцияны бекітуге көмектеседі.
2-сабақ: Ертегі еліндегі қуыршақтар
Мақсаты
- Көңіл күйді көтеру және психикалық саулықты қолдау
- Ішкі уайымды ертегі ойыны арқылы сыртқа шығару
- Шығармашылықты дамыту және әлеуметтік ортаға бейімдеу
- Эмоцияны еркін жеткізу дағдысын күшейту
Көрнекіліктер
Саусаққа киюге дайындалған ертегі кейіпкерлері үлгісіндегі қуыршақтар және көңілді әуендер.
«Шалқан» ертегісі (саусақ қуыршақтарымен)
Баяғыда бір ата мен әже өмір сүріпті. Олардың бақшасы бар екен. Бір күні ата шалқан отырғызады. Шалқан өсіп, үп-үлкен болады.
Бір күні ата шалқанды жерден суырып алмақ болады: олай тартады, бұлай тартады — бірақ шығара алмайды. (Қуыршақтарды кейіпкер әрекетіне сай қимылдатыңыз.)
Ата әжені шақырады: «Әжесі, әжесі, көмектесіп жібер!» Екеуі бірге тартады — бәрібір шығара алмайды.
Әже немересін шақырады: «Қызым, қызым, көмектесіп жібер!» Үшеуі тартады — шықпайды.
Немересі күшігін шақырады: «Күшігім, күшігім, көмектесіп жібер!» Күшік мысықты шақырады, мысық тышқанды шақырады.
Барлығы бірігіп тартқанда ғана шалқан жерден суырылып шығады. (Қуыршақтарды синхронды қимылдатып, «бірлік» идеясын күшейтіңіз.)
«Бауырсақ» ертегісі (ықшамдалған қойылым нұсқасы)
Ертеде бір шал мен кемпір болыпты. Кемпір қаймаққа нан илеп, майға қуырып бауырсақ пісіреді де, терезе алдына суытып қояды.
Бауырсақ суып тұрып, домалап жөнеледі: терезе алдынан орындыққа, орындықтан еденге, еденнен дәлізге, дәлізден аулаға, ауладан сыртқа — әрі қарай домалай береді.
Қоянмен кездесуі
Қоян: «Бауырсақ, бауырсақ! Мен сені жеймін!»
Бауырсақ: «Жеме, мен саған өлең айтып беремін…»
Бауырсақ әнін айтып, қашып кетеді.
Қасқыр мен Аю
Жолда Қасқыр мен кейін Аю кездеседі. Екеуі де бауырсақты жегісі келеді. Бауырсақ әнін қайталап айтып, әрқайсысынан қашып құтылады.
Түлкімен кездесуі
Түлкі: «Бауырсақ, қайдан домалап барасың? Маған ән айтып берші!»
Бауырсақ әнін айтып береді.
Түлкі: «Әнің жақсы екен, бірақ анық естілмей тұр. Тұмсығыма шығып, қаттырақ айтшы», — дейді. Бауырсақ тұмсыққа шығып ән айтқанда, түлкі оны ұстап алады.
Қойылымға жұмсақ, қауіпсіз аяқталу нұсқасы
Терапиялық ортада балаларға қолдау көрсету үшін ертегіні қауіпсіз нұсқада аяқтауға болады: түлкі бауырсақты жемейді, керісінше келісімге келіп, бәрі бірге ата мен әжеге барады. Әже бәріне дәмді қаусырма дайындап, әрқайсысына өзіне ұнайтын салма салады. Ал бауырсақ терезе алдында әнін айтып, қуанышты көңіл күйді сақтайды.
Рефлексияға арналған сұрақтар
- Қай кейіпкер сізге жақын болды? Неліктен?
- Қуыршақ арқылы қандай сезімдерді айту оңайырақ болды?
- Бірге әрекет ету («Шалқан») сізге нені түсіндірді?
Қорытынды
Саусақ қуыршақтерапиясы — баланың ішкі күйін нәзік түрде ашуға көмектесетін, әрі ойын мен шығармашылықты терапиялық мақсатта біріктіретін тиімді әдіс. Дұрыс ұйымдастырылған сабақ құрылымы балалардың өз эмоциясын тануына, қарым-қатынасын дамытуына және әлеуметтік ортаға сенімдірек бейімделуіне нақты қолдау береді.