Қазақша рефераттар

Тапсырманы мен жазайын

Пән: Қазақ тілі (7-сынып)

Сабақтың тақырыбы: Етістіктің райлары Сабақ түрі: Аралас Әдістер: сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау
Педагогикалық технологиялар
Білім беруді ізгілендіру, дамыта оқыту, СТО
Көрнекіліктер
Оқулық, кестелер
Пәнаралық байланыс
Қазақ әдебиеті
Негізгі фокус
Етістіктің рай категориясы, түрлері, жасалу жолдары

Құзіреттілікке жеткізетін мақсат-міндеттер

А) Ақпараттық

Ақпарат көздері арқылы оқушыларға етістіктің рай категориясын, түрлерін және жасалу жолдарын толық меңгерту.

Ә) Коммуникативтік

Оқушыларды адамгершілік қасиетке баули отырып, алған білімдерін ауызша және жазбаша түрде сауатты қолдануға қалыптастыру.

Б) Проблеманы шешу

Тақырыпты меңгертуге арналған тапсырмалар мен жаттығуларды өз бетімен орындауға дағдыландыру.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру бөлімі

  • Сәлемдесу, сыныпта жағымды атмосфера қалыптастыру.
  • Оқушыларды түгендеу, сабаққа қатысуды белгілеу.
  • Сабаққа дайындығын тексеру, назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Тапсырма: ережелерді жаттау.

Сөйлеу сәтіне қатысты қимылдың өту кезеңін білдіретін грамматикалық категория етістіктің шағы деп аталады.

  • Осы шақ — сөйлеу кезінде болып жатқан қимыл.
  • Келер шақ — әлі болмаған, кейін болатын қимыл.
  • Өткен шақ — сөйлеу сәтінен бұрын болған қимыл.

III. Өткен материалды қайталау (жаңа тақырыпқа кіріспе)

Мысал

Мен сабаққа бармадым.

Мысал

Біз сабаққа барсақ дейміз.

Мысал

Мұғалім сабақ түсіндірсе дейміз.

Бұл сөйлемдер тек шақты ғана білдірмейді, сонымен қатар іс-әрекеттің шындыққа қатысын да көрсетеді. Қазақ тілінде мұны рай категориясы деп атаймыз.

IV. Жаңа материалды меңгерту

Рай категориясы — сөйлеушінің сөзі арқылы қимылдың шындыққа қатысын, айтушының пікірін және көзқарасын білдіретін, белгілі грамматикалық тұлғалар арқылы жасалатын етістік категориясы.

Етістіктің райлары қимыл-іс әрекеттің жүзеге асу, орындалу мүмкіндігіне қарай төрт түрге бөлінеді:

  • Ашық рай

    Іс-әрекеттің шындық ретінде берілуі

  • Бұйрық рай

    Бұйыру, өтіну, тілек ету мағынасы

  • Шартты рай

    Шартқа байланысты орындалу

  • Қалау рай

    Тілек, қалау, ниет білдіру

Мысалдар

Ашық рай: Мен үйге келмеймін.

Қалау рай: Мен сабаққа барсам деймін.

Бұйрық рай: Тапсырманы мен жазайын.

Қалау рай: Оның сабаққа барғысы келеді.

V. Жаңа білімді бекіту

144-жаттығу

Мәтінді көшіріп жазыңдар. Етістіктердің жасалуына және қай шақта тұрғанына назар аударыңдар.

Киіз үйдің бір топ ақсақалдары қымыз ішіп отыр. Әкем дастарқан шетіне қымыз құйып отыр. Ол мені ымдап шақырды да, құлағыма: «Аталарыңа сәлем беруді ұмытпа дегенім қайда?» — деп сыбырлады.

Талдау

  • Ішіп отыр — нақ осы шақ.
  • Құйып отыр — нақ осы шақ.
  • Шақырды — жедел өткен шақ.
  • Сыбырлады — жедел өткен шақ.

Ескерту

Шақ пен райды ажыратуға дағдыланыңдар: шақ қимылдың уақытын, рай қимылдың шындыққа қатысын білдіреді.

145-жаттығу

Мәтіндерді оқыңдар. Етістіктерді теріп жазып, морфологиялық талдау жасаңдар.

Мәтін 1

Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім,
Басқаға жануарды теңгермедім.
Көздері мөлдір қара ақ бөкенді
Адамның баласынан кем көрмедім.

Азайды соңғы кезде байғұс бөкен,
Мың-мыңдап баяғыда жүреді екен.
Бұл күнде келе жатқан жолаушыға
Кездесіп анда-санда саяқ екен.

Қысқа сөйлемдер

  • 2) Жел дауылды шақырады, бұлт жауынды шақырады.
  • 3) Қиял қыр астында.
  • 4) Арамдық адамның ажарын бұзады.
  • 5) Қорқақ көлеңкесінен де қорқады.

Үлгі талдау

  • Көрмедім: түбірі көр, -ме (болымсыздық), -ді (жедел өткен шақ), -м (I жақ жіктік жалғауы).
  • Теңгермедім: түбірі теңгер, -ме (болымсыздық), -ді (жедел өткен шақ), -м (I жақ).
  • Жүреді екен: түбірі жүр, -е (көсемше), екен (болжал/күйді білдіретін көмекші сөз тіркесі).
  • Шақырады: ауыспалы келер шақ.
  • Бұзады: түбірі бұз, ауыспалы келер шақ.
  • Қорқады: түбірі қорық, ауыспалы келер шақ.

Ескерту: бастапқы мәтінде кейбір шақ көрсеткіштері шатастырылған. Бұл үлгіде етістіктердің жалпы мектеп бағдарламасына сай ең ықтимал талдауы берілді.

Топтық тапсырма

  1. 1-топ: ауыспалы осы шақ қатысқан мақал-мәтелдер табу.
  2. 2-топ: келер шақ қатысқан мақал-мәтелдер табу.
  3. 3-топ: болжалды келер шақ қатысқан мақал-мәтелдер табу.

VI. Үй тапсырмасы

  • Ережелерді жаттау.
  • Көркем әдебиеттерден рай түрлері қатысқан сөйлемдер жазып келу.
  • Тапсырмаларды күнделікке жазып алу.

VII. Бағалау және қорытынды

Оқушылардың жұмысы бағаланады, сабақ қорытындыланады. Бағаланған оқушылар күнделікке бағасын қойғызады.