Сурнай - үрлеп ойналатын музыкалық аспап
Сабақ туралы
- Сабақтың тақырыбы
- Өзбек музыкасы
- Сабақтың типі
- Жаңа білімді хабарлау
- Сабақтың әдісі
- Түсіндіре отырып баяндау
- Көрнекілігі
- Сызба-нұсқа, суреттер
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Музыканың әртүрлі көңіл күйін сезінуге үйрету.
- Көңілді және мұңды дыбыстарды ажырата білуге баулу.
- Музыкаға деген сүйіспеншілікті арттыру.
Тәрбиелік
- Балалардың қызығушылығы мен белсенділігін арттыру.
- Ән айтуға және дыбыс желісін сезінуге үйрету.
Дамытушылық
- Өзбектің халық әні мен биін өзге халық өнерінен ажырата білуге баулу.
- Музыкалық сауаттылықты дамыту: өзбек халық музыкасы және гиджак, сурнай, рубаб, дойра аспаптарымен таныстыру.
Сабақтың барысы
Бізге туысқан халықтардың бірі — өзбек халқы. Өзбек халқының музыкалық мәдениеті мен өнері өзіндік ерекшелікке толы. Музыкалық ырғақтарының айрықша белгісі — көбіне биге жақын келуі. Би ырғағына лайықталған әндер тобы «лапар» және «ялла» деп аталады. Өзбек өнерінде ән мен би көбіне қатар жүреді: жеке ән орындау жанры болғанымен, әуені ширақ, сазды, биге жақын болып келеді.
Негізгі ерекшелік
Өзбек музыкасының ырғағы көбіне би қимылына ыңғайланып құрылады, сондықтан ән мен би тұтас көркемдік үлгі ретінде көрінеді.
Орындау түрлері
Әнмен қатар кейде шығармалар тек аспаптық түрде де орындалады, әсіресе би сүйемелінде бұл кең тараған.
Музыкалық аспаптар
Өзбек халқының музыкалық аспаптары бірнеше топқа бөлінеді. Бұл аспаптар би орындалғанда әнсіз, тек аспаптық шығарма ретінде де орындала береді. Ең көп қолданылатын аспаптардың бірі — дойра.
Аспаптар топтары
- Ішекті-ысқылы: гиджак, сато, сетор.
- Ішекті-ұрмалы: чанг.
- Ішекті: дутар, танбур, уд, рубаб.
- Тілшікті-үрлемелі: сибизик, буламан, сурнай, кошнай, най.
- Ұрмалы: дойра, нагора, кошук және т.б.
Мерекелер мен дәстүр
Өзбек ауыз әдебиетінің түп негізі — мұқам. Халық әндері мен шығармалары халық мерекелерінде, ойын-сауықтарда, Наурыз мейрамында және басқа да жиындарда орындалады.
Негізгі аспаптармен танысу
Гиджак
Гиджак — ысқымен ойналатын ішекті аспап. Бұл аспап ұйғыр халқында да кең тараған. Гиджактың сұлбасы көбіне дөңгелек болады, ағаштан жасалып, қаңқасы бір-біріне жапсырылған бөлшектерден құралады. Алдыңғы бетінде теріден жасалған мембрана болады. Ішектері сымнан жасалады.
Дыбысы: күңгірт, сәл сықырлау реңкті.
Сурнай
Сурнай — үрлеп ойналатын музыкалық аспап. Ол өзбек, тәжік және қарақалпақ халықтарында кең таралған. Сыртқы пішіні кавказ халықтарының зурна аспабына ұқсас, бірақ көлемдірек. Көбіне жеке орындауларда пайдаланылады.
Орындаудағы рөлі: жарқын, айқын тембрімен салтанатты және би ырғағындағы күйлерді айшықтайды.