Қазақша рефераттар

Сиырдың сүті - тілінде

Аннотация

Бұл сыныптан тыс сайыс сабақ оқушылардың тіл білімінен алған дағдыларын қолдана отырып, экологиялық білімін кеңейтуге бағытталған. Пәнаралық байланыс арқылы тіл байлығын дамыту, туған жерге сүйіспеншілікті күшейту, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу көзделеді.

Нысана
Тіл + Экология

Сөз мәдениеті арқылы табиғатты қорғау ұғымын бекіту.

Тәсіл
Сайыс форматы

Топтық жұмыс, жылдам жауап, дәлелдеу.

Нәтиже
Таным + тәрбие

Тілдік қорды байыту және экосана қалыптастыру.

Сабақтың басталуы: мұғалімнің кіріспе сөзі

Мұғалім оқушыларды қарсы алып, бүгінгі кездесудің ерекше екенін айтады: жыл бойы қазақ тілінен өткен лексика мен фонетика бөлімдерін, әдебиеттен ауыз әдебиеті мен жазба әдебиет үлгілерін еске түсіреміз.

Алайда бұл жолы жаттығу мен талдау жұмысының орнына табиғат, қоршаған орта жайлы ой бөлісіп, сұрақ-жауап арқылы қорытындыға келеміз. Экология — жануарлар мен өсімдіктер әлемі, табиғат және адам өмір сүретін орта туралы ғылым екені еске салынады.

Негізгі сұрақ: тіл білімі мен экологияны не байланыстырады? Осы сауалға жауапты сайыс кезеңдері арқылы бірге іздейміз.

Сынып екі командаға бөлінеді. Әр дұрыс жауап үшін 1 ұпай беріледі, ұпайды команда басшысы белгілеп отырады.

І кезең: «Жұмбақты шеш» сайысы

Әр командаға жұмбақтар жазылған карточкалар таратылады. Мақсат — табиғат құбылыстары мен жануарлар әлеміне қатысты жұмбақтардың шешуін табу.

1-команда тапсырмасы

  • Жылт-жылт еткен, жылғадан өткен.

    Жауабы: су

  • Аузы бар, тілі жоқ. Терісі бар, жүні жоқ. Қанаты бар, ұшпайды. Су астында қыстайды.

    Жауабы: балық

  • Бір түкті кілем, бір түксіз кілем.

    Жауабы: жер мен аспан

2-команда тапсырмасы

  • Қолы жоқ сурет салады, тісі жоқ тістеп алады.

    Жауабы: аяз

  • Бар ма, жоқ па — оны анық білмейсің; ол жоқ жерде өмір сүрмейсің.

    Жауабы: ауа

  • Садақша мойнын иілтіп, көрген жанды сүйсінтіп; жүзгенде көлдің сәні өзі; жердегі құстың серкесі, көктегі құстың еркесі.

    Жауабы: аққу

«Кім көп біледі?» сайысы

Бұл кезеңде командалар интерактивті тақтада көрсетілген жануарлар мен өсімдіктерге қатысты мақал-мәтелдер және тұрақты тіркестер айтуы керек.

Жылқы

  • Адам — жылқы мінезді.
  • Жүйрік ат — жігіт серігі.
  • Ат ізін салмау.
  • Ат ойнатты.
  • Ереуіл атқа ер салу.

Қасқыр

  • Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан.
  • Қасқырды қанша асырасаң да, орманға қарап ұлиды.
  • Қасқырға қой баққызғандай.

Ит

  • Ит арқасы құрысты.
  • Ит терісін басына қаптады.
  • Ит — жеті қазынаның бірі.
  • Ит үрді, керуен көшті.

Қой

  • Қой аузына шөп алмас.
  • Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман.
  • Қойға шапқан қасқырдай.

Жылан

  • Жылан жалағандай.
  • Жылы-жылы сөйлесең, жылан інінен шығар.
  • Аузы аждаһадай.

Қоян

  • Батырды намыс, қоянды қамыс өлтірер.
  • Қоян жүрек.

Аққу

  • Аққуды атпа.
  • Аққу — айдын көлдің еркесі.
  • Аққуды ату — табиғатқа қастандық.

Гүл

  • Қыз — елдің көркі, гүл — жердің көркі.
  • Гүл-гүл жайнау.
  • Не ексең, соны орасың.

Ағаш

  • Бір ағаш кессең, он ағаш ек.
  • Ағаш көркі — жапырақ.
  • Ағаштың жемісі — бұтақта.

«Мақал — сөздің мәйегі» сайысы

Адам ойын қысқа да нұсқа жеткізу үшін мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді қолданады. Әдебиеттен өткен аңыз әңгімелер мен шешендік сөздер — соның айқын дәлелі. «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» деген нақыл да сөз құдіретін аңғартады.

Тапсырма: карточкадағы мақал-мәтелдің астарын түсіндіріп, қара сөзбен мазмұндау.

1-команда

  1. Бір ағаш кессең, он ағаш ек.
  2. Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас.
  3. Жылқының сүті — ем.

2-команда

  1. Сиырдың сүті — тілінде.
  2. Жер қадірін білмеген, ел қадірін білмейді.
  3. Қыстың қамын жаз ойла.

«Біліміңді тексер» сайысы

Бұл — шешуші кезең. Мұғалім 5-сыныпта оқылған шығармалардан табиғат, қоршаған орта, туған жер туралы үзінділер оқиды. Тапсырма: үзіндінің авторын және шығарма атауын табу.

Көңілің суын ішсең ашылады,

Денеңде бар дертіңді қашырады.

Өксіген оттай жанып жануарлар

Өзеннен рақат тауып басылады.

Қынарда тілсіз тұрған тоғайлар да

Шуылдап желмен бірге бас ұрады...

Жауабы: Ы. Алтынсарин — «Өзен»

Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,

Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.

Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,

Басқан жері сықырлап, келіп қалды.

Дем алысы — үскірік, аяз бен қар,

Кәрі құдаң — қыс келіп, әлек салды.

Ұшпадай бөркін киген оқшырайтып,

Аязбенен қызарып ажарланды...

Жауабы: А. Құнанбаев — «Қыс»

Қараңғы түн, сар дала,

Көрінбейді айнала.

Боран соғып тұр борап,

Жолды басқан құр сорап...

Жауабы: М. Жұмабаев — «Қысқы жолда»

Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім,

Басқаға жануарды-ау теңгермедім.

Көздері мөлдір қара ақ бөкенді,

Адамның баласынан кем көрмедім...

Жауабы: С. Сейфуллин — «Ақсақ киік»

Тау дейтін алып жүрек Ана туған,

Мен таулықпын! Таудан мен жаратылғам.

Киіктің сүтін еміп ер жеткенмін,

Қуат алып қыранның қанатынан.

Мен таулықпын! Таудан мен жаратылғам,

Бұлт бүркеніп, жай отын ала туғам...

Жауабы: М. Мақатаев — «Мен таулықпын»

Қорытынды

Оқушылар барлық тапсырмаларды орындау арқылы тіл мен экологияның өзара байланысын нақты аңғарды: ғылым мен білім жеке-жеке дамымайды, керісінше бірін-бірі толықтырып отырады.

Туған елді қорғау, табиғатты аялау, қоршаған ортаға жанашырлық таныту — ана тілін қадірлеуден басталатынын әрдайым есте сақтаған жөн.

Соңында ұпайлар есептеліп, жеңімпаз команда анықталады. Оқушылар марапатталады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Жалпы орта білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған қазақ тілі мен әдебиеті пәні оқулықтары. Атамұра, Алматы, 2012.
  • С. Кенжеахметұлы. Жеті қазына. Алматы: «Ана тілі» ЖШС, 2007.

Автор туралы дерек

Павлодар облысы, Екібастұз қаласы, Абай Құнанбаев атындағы №2 жалпы орта білім беретін мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Шынықұлова Күнзираш Асанбайқызы.