Қазақша рефераттар

Белгіленген сөздер нені білдіреді деп ойлайсыңдар

Сабақ тақырыбы: Тұйық етістік (9-сынып, о/б)

Бұл жоспар тұйық етістікті меңгертуге бағытталған жаңа сабақтың құрылымын, мақсаттарын, әдіс-тәсілдерін және ұлттық құндылықтарды кіріктіре оқыту жолдарын жүйелейді.

Мақсаты

Етістіктің түрлерін ажырата білуге үйрету, тұйық етістік туралы жүйелі білім қалыптастыру.

Сабақтың түрі

Жаңа білімді меңгерту.

Білімділік

  • Тұйық етістік туралы кең көлемде мағлұмат беру, ерекшеліктерін түсіндіру.
  • Орыс тілімен салыстыру арқылы инфинитивтің мәнін нақтылау.

Тәрбиелік

  • Ұлттық ойындар арқылы сыйластық, ізеттілік, туған жерге құрмет сезімін қалыптастыру.
  • Сауатты, көркем жазуға баулу, тілге құрметті арттыру.

Дамытушылық

  • Тапсырмалар арқылы тілдік білімді, есте сақтауды, логикалық ойлауды дамыту.
  • Сын тұрғысынан ойлауға және өз бетінше ізденуге бағыттау.

Күтілетін нәтиже

  • Етістіктің түрлерін ажырата алады.
  • Тұйық етістіктің -у жұрнағы арқылы жасалатынын түсінеді.
  • Топтық және диалогтік жұмыс арқылы пікір алмасады, тыңдау-сөйлеу мәдениетін сақтайды.
  • Ұлттық құндылықтарды құрметтеуге, көпұлтты бірлікті қадірлеуге дағдыланады.

Пәнаралық байланыс

Орыс тілі, қазақ әдебиеті, музыка, өзін-өзі тану.

Әдістер мен құралдар

  • Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары
  • Оқулық, интерактивті тақта, стикер, маркер, асық, кеспе қағаздар, тест сұрақтары

Сабақтың барысы

Кіріспе бөлім

Сабақ басында күй орындалады (мысалы, «Адай»). Ұйымдастыру кезеңінде мұғалім 2015 жылы Қазақстанда аталып өткен маңызды мерекелер туралы қысқаша ақпарат береді: Қазақ хандығының 550 жылдығы, Ұлы Жеңістің 70 жылдығы, Ата Заңның 20 жылдығы, Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығы. Бұл мәліметтер сабақ мазмұнымен үйлесіп, оқушылардың тарихи танымын кеңейтеді.

Топқа бөлу (ұлттық ойын арқылы)

Қазақстанда 140-тан астам ұлт өкілі және 30-ға жуық конфессия бар. Әр ұлттың тілі, салт-дәстүрі, ұлттық ойындары мен киім үлгілері болады. Сабақта бірнеше халықтың ұлттық ойындары туралы да айтылады.

Қазақ халқының дәстүрлі ойындарының бірі — асық ойындары. Оқушылар «Ханталапай» ойыны арқылы асық түстеріне қарай топтасып, өз үстелдеріне жайғасады.

Асық ойындарының түрлері: «Ханталапай», «Хан атпақ», «Үштабан», «Омпы», «Бес асық» және т.б.

Негізгі бөлім: тұйық етістікті ашу

Оқушыларға сөйлем жұптары ұсынылады. Мақсат — айырмашылықты байқау және белгіленген сөздердің мағынасын анықтау.

Мысал 1

Мен бүгін сабаққа кешікпей келдім.

Сабаққа кешікпей келу керек.

Мысал 2

Маржан жақсы билейді.

Аружан билеуді жақсы көреді.

Мысал 3

Ы. Алтынсарин балаларға арнап мектептер ашты.

Ы. Алтынсарин балаларды оқуға шақырды.

Анықтама

Тұйық етістік — шақпен де, жақпен де байланыспай, қимылдың атауын ғана білдіретін етістіктің түрі. Тұйық етістік етістік түбіріне -у жұрнағы жалғану арқылы жасалады.

Жасалу үлгілері

  • Негізгі етістікқара + у
  • Туынды етістікойна + у
  • Болымсыз етістікалма + у
  • Етіс түріоқыт + у

Орыс тілімен салыстыру

Орыс тіліндегі неопределенная форма (инфинитив) — етістіктің бастапқы түрі. Ол уақытты, жақты, санды білдірмейді. «Что делать?» / «что сделать?» сұрақтарына жауап береді. Жұрнақтары: -ть, -ти немесе нөлдік тұлға.

Тұйық етістіктің түрленуі

Көптеледі

жүгірулер, жарысулар, тексерулер, оқулар

Септеледі

жүгірудің (ілік), жарысуға (барыс), тексеруді (табыс), оқуларда (жатыс)

Тәуелденеді

жүгіруім (I жақ), жарысуың (II жақ), тексеруіңіз (сіз), оқулары (III жақ)

Жаңа сабақты бекіту: «Асық қырлары» (кубизм)

Әр қыр — белгілі бір грамматикалық әрекет. Оқушылар тапсырманы орындау арқылы тұйық етістіктің түрленуін тәжірибе жүзінде бекітеді.

«Бүк» — көптеу

жазу, табу, жету, кету, тазалау, оқу, тыңдау, шақыру, еңбек ету, дос болу сөздерін көптеу.

«Шік» — септеу

тойлау, көру тұйық етістіктерін септеу.

«Тәйке» — тәуелдеу

қосу, үйрету тұйық етістіктерін тәуелдеу.

«Алшы» — сөз тіркесі

Тұйық етістікпен сөз тіркестерін құрастыру.

Оқулықпен жұмыс

Оқулықтың 181-бетіндегі тапсырмалар орындалады.

1-тапсырма

Өлең бойынша мәтінді көшіріп жазып, тұйық етістіктерді толықтырып, байланысқан сөздерімен бірге оқыңдар:

көр..., қина..., сыйла..., өте..., бол..., көрсет..., қыл...

2-тапсырма

Байланысқан сөзімен бірге оқыңдар:

гүлге қону, бал жинау, бейнетін көру, ...

Ұлттық ойындар арқылы құндылыққа тәрбиелеу

Сабақта әртүрлі халықтардың ұлттық ойындары туралы қысқаша мағлұмат беріледі. Бұл тәсіл оқушылардың бойына сыйластық, ізеттілік, туған жерге құрмет сияқты қасиеттерді дарытады.

Орыс халқының дәстүрлі ойыны: «Мұз баған»

Мерекеде мұздай бағанды ортаға орнатып, үстінен су құйып, қатырып тастаған. Ең жоғары жағына сыйлық ілінген. Міндет — бағанға өрмелеп шығып, сыйлықты алу. Бұл оңай емес: бағанның беті тайғақ болғандықтан, көп адам қайта сырғып түсіп кететін.

Топтық тапсырмалар: теорияны практикада қолдану

I топ

Қазақтың ырым-тыйымдарының мән-мағынасын түсіндіріп, етістіктерді тұйық етістікке айналдырыңдар.

Бетіңді баспа — қайғылы адам бетін басады.

Бетті басуға болмайды.

  • Тұзды баспа — астың иманы, төресі деп қасиетті санайды.
  • Балаға ми жегізбейді — былжыр, ынжық болады деп сенген.
  • Қойды аттама — киелі мал.
  • Құстың ұясын, құмырсқаның илеуін бұзба.
  • Үйге қарай жүгірме — тосын жағдайды, жаман хабарды меңзейді деген түсінік болған.
  • Қазақ баланы «санамайды» және санын тура айтпайды (ырымға байланысты).
  • Аяқ киімді оң аяқтан бастап киеді, сол аяқтан шешеді.

II топ

Мәтінді оқып, мағынасына қарай етістіктерді тұйық етістікке айналдырыңдар. Абайдың қара сөзіндегі ойды негізге алып, жағымды бағытта тұйық етістік тұлғаларын құрастырыңдар.

Мәтін

Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі надандық, екіншісі — еріншектік, үшіншісі — залымдық. Надандық — білім мен ғылымның жоқтығы. Еріншектік — күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Залымдық — адам баласының дұшпаны.

III топ

Берілген тұйық етістікпен мүмкіндігінше көп сөз тіркесін құрастырыңдар. Кластер жасап, қорғаңдар.

Тірек сөз: «келу»

  • сабаққа келу
  • сабаққа кешікпей келу
  • сабаққа кешікпей дайындалып келу
  • мектепке барлық пәннен дайындалып келу
  • әр сабақтан жақсы баға алу үшін дайындалып келу

Үй тапсырмасы

Оқулықтың 181-бетіндегі тапсырма: тұйық етістіктерді тауып, олардың қалай жасалғанын ажыратыңдар.

Мысал сөйлем

Отанды сүю — иманнан.

Бағалау және қорытынды

Бағалау «Ханталапай» ойынындағы «алтын сақа» идеясымен байланыстырылады: сабақ барысында белсенділігі мен жауаптарының сапасы бойынша оқушылар белгіленіп, нәтижесінде ең жоғары көрсеткіш жинаған оқушы анықталады.

Қорытындылау

Сабақ соңында Төле бидің батасы бейнетаспадан тыңдалып, негізгі ұғымдар қайталанып, түйін жасалады.

Автор туралы мәлімет

Қызылорда қаласы, №112 орта мектеп. Орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Қосбармахова Руза Ақсырғақызы.