Көңіліне жақын беймаза үнмен дарияның өзін сағынғанын, өзінің дарияны сағынғанын сезді
Тоғайда
Дәулет көкесі екеуі ауыл сыртындағы тоғайды аралап келе жатты. Бұрын-соңды үйден алысқа шығып көрмеген кішкентай Дәулетке айналадағы құбылыстың бәрі жұмбақ еді.
Тоғайда неше түрлі ағаштар өседі: бірі жуан, бірі аласа. Біреуінің сыртқы қабығы қалың, кедір-бұдыр, ал енді біреуінікі жұқа, жып-жылтыр. Әр ағаштың бұтақтары да әртүрлі екен.
Күзгі жапырақтар бейне бір төсеп тастаған текемет сияқты ұйысып жатыр. Жұп-жұмсақ.
Тоғайдың тіршілігі
- Сары қанат шымшық, шөже торғай, қараторғайлар бұтақтан-бұтаққа секіреді.
- Енді біреулері алаңқай жердегі бұталарды паналайды.
- Қара қарғалар ағаштың басында отырады.
Диалог
Дәулет: «Қарғалар ұясын қайда салады?»
Әкесі: «Ағаштың сонау биік басына салады, балам».
Сәмбі тал
Сәмбі талды інжу тал десе де болады. Бір түрлі мұңайып, сізбен сырласқысы келетіндей, мұңын шаққысы келетіндей.
Қай жерде өседі?
Сәмбі талдың тұқымы осында қалады. Ол саз жерде бітеді.
Қандай болады?
Көп жуандамайды: әрі кетсе білектің жуандығындай. Сыптай болып түзу өседі, солқылдақ та иілгіш келеді.
Бір тамырдан топтанып, шоқтанып алтау-жетеу, одан да көп шыбық тарайды. Жан-жағына көп бұтақ жаймайды.
Шеберлікке лайық ағаш
Киіз үйдің сүйегі осы сәмбі талдан жасалады. Кереге, уық, шаңырақ дегендерге таптырмайды.
Апыр-ай, табиғат-ана шебер-ақ қой! Төрт түлік малдың қамымен көшіп-қонып жүрген қазаққа киіз үйдің сүйегіне арнап, тап-дәл сәмбі талды өсіруін қарашы!
Кішіпейілділік
Көк қаршыға көзін шаңырақтан аспан әлеміне құмарта қарап, бір рет дүр сілкініп қояды. Бұрын мұндай құсты көрмеген мысық одан көз алмай, таңданып әрі қорқып қарайды.
Мысықтың бағанадан бері көзі түспеген бір нәрсе көрінді: ол биік төсектің бас жағынан түрегелген тарғыл арлан еді. Екі құлағының салбыраған шашағы төгіліп тұр.
Күміс қарғылы тайдай тазы тұрып алып, алдыңғы екі аяғын көсіліп, төсін жерге тигізе керілді. Мойнындағы күміс қарғының сақиналары сылдыр қағып, тазы есікке қарай бет алды.
Жылы сөз
Мысық зәресі ұшып, Шоқанның артына қарай ығыстай берді.
Шоқан: «Қорықпа, тимейді», — деп, мысықты өзіне қарай жақындатты.
Шоқан: «Апатай, мына Мысыққа бауырсақ беріңізші», — деп, шешесіне еркелей өтініш айтты.
Шие тергенде
Әмина әже немерелері Жанат пен Қанатты ертіп, шие теруге орманға келді. Көп ұзамай қалың шиеге кезікті.
Жанат
Терген шиесін қолындағы ыдысына салып отырды. Үйге қайтқанда, әдейі тергенін айтып, шиесін атасына апарып берді.
Қанат
Жинағанын тойғанынша жеп, содан соң ойнап кетті. Атасы шақырғанда, ұялып, көзі жасаурап сыртқа қарай жүгіріп шықты.
Таза ауада жақсы дем алып, әрі шиеге тоя жеп, олар үйлеріне көңілді оралды. Атасы шиенің біреуін алып, дәмін көріп, Жанатқа қатты риза болды да, оны да шие жеуге шақырды.
Жанат орманда тойғанынша жегенін айтты. Дегенмен атасының көңілін қимай, аузына бір-екі шие салды.
Түйін
Қамқорлық пен еңбектің қадірі — адамды ұялтпай, ойландырып тәрбиелейді.
Қыз бен дария
Жел арғы беттен соғып тұрды. Толқындар жағаға бұрынғыша шылп-шылп соғып жатты. Қыз бұрқырап аққан дарияның желді күнгі күйін тыңдады.
Ол дария жағасында талай рет болған. Бірақ дәл қазіргідей зер салып тыңдамаған еді. Дария бұған белгісіз үнмен тіл қатып жатқандай болды. Қыз оның не деп тұрғанын да сезді: көңіліне жақын беймаза үн — бірін-бірі сағынған сағыныштың үні еді.
Иіс пен ой
Арғы беттен жиде гүлінің иісі келді. Өзін рахат сезімге бөлеген жұпар ауаны Сарықыз құмарта жұтып, мейірі қанғанша иіскеді.
«Ендігі бір келгенде Балабекті ерте келермін», — деп ойлады ішінен.
Қыз тәтті қиял құшағында жатып, кенет әкесін ойлады. Әкесі есіне түскен сәтте қолындағы жыртылған суретке қарады.
Дереккөз
«Диктанттар жинағы» (қазақ тілі, 5-сынып): бақылау диктанттарына арналған мәтіндер топтамасы.