Абай аудармалары
Әдеби-сауық кеш туралы мәлімет
Жамбыл облысы, Шу ауданы, Төле би атындағы орта мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі Мақашева Нұрзия Сағындыққызы ұйымдастырған «Абайды оқы, таңырқа…» әдеби-сазды кешінің мазмұны төмендегідей.
Мақсаты
Ұлы ақын Абай шығармашылығын ата мұрамыз ретінде қабылдап, жас ұрпаққа таныту және терең меңгерту.
Түрі
Әдеби-сазды кеш.
Көрнекілігі
- Көрме
- Интерактивті тақта
- Абай туралы фильмнен үзінділер
- Презентация
Кеш жоспары
- 1 Алғы сөз
- 2 I бөлім — Абай туралы
- 3 II бөлім — Абай өлеңдері
- 4 III бөлім — Абай аудармалары
- 5 IV бөлім — Абайдың қарасөздері
- 6 V бөлім — Абайдың әндері
- 7 Қорытынды
Кештің ашылуы
Кеш басында Абайдың дүниеге келуі туралы шағын киносюжет көрсетіледі. Артынша Абайдың әні баяу ойнап, экраннан ақынның портреті беріледі. Портреттің астында мына сөздер жазылады:
«Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла».
Сахна сыртынан Жамбыл Жабаевтың Абай туралы өлеңі оқылады:
Мынау тұрған Абайдың суреті ме?
Өлең сөздің ұқсаған құдіретіне.
Ақыл, қайрат, білімді тең ұстаған,
Қарсы келер Абайдың кім бетіне.
Экраннан кештің тақырыбы мен мақсаты көрсетіліп, жүргізуші көрермендерді қарсы алады.
Жүргізуші сөзі
Армысыздар, құрметті көрермен қауым! «Абайды оқы, таңырқа…» атты әдеби-сазды кешімізге қош келдіңіздер! Бүгінгі шараның негізгі мақсаты — ұлы ақын Абай шығармашылығын ата мұрамыз ретінде қабылдап, жас ұрпаққа таныту және терең меңгерту.
Кеш Тіл мерекесі аясында ұйымдастырылғандықтан, рухани тамырластық пен үндестік идеясы Абай, Пушкин, Лермонтов, Гете шығармашылығы арқылы да ашылады. Бүгін қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде Абай өлеңдері оқылып, әндері шырқалып, көріністер ұсынылады.
I бөлім — Абай туралы
Абай — қазақ даласын надандықтың қою қараңғылығы тұмшалап тұрған шақта еліне дем беріп, қараңғыға нұр түсірген жарық жұлдыз. Ол — мың қырлы, мың тәлімі бар ұлы ақын. Абай туралы қанша айтылып, қанша зерттеу еңбегі жазылса да, оның әлемі әлі талай тың ізденіске арқау болары анық.
Әуезов бағасы
Абайды сан қырынан зерттеген Мұхтар Әуезовтің сөзі кештің өзегін айқындайды:
«Абай — терең теңіз, алып мұхит. Абайды таныған сайын оның түбіне маржандарын алу үшін сүңги беруің керек, сүңги беруің керек. Ал мен оның бетін ғана қалқыдым».
Абайға арналған жырлар
- Мағжан Жұмабаев — «Шын хакім, сөзің асыл, баға жетпес»
- С. Дөнентаев — «Абайға»
- Иса Байзақұлы — «Тіл кестесін үйреткіш — Абай бізге»
II бөлім — Абай өлеңдері
Абай өлеңді 14 жасынан жаза бастайды. Алғашқы туындылары көбіне қалжың, сықақ сипатында болған. Дегенмен ол ақындыққа бірден мойын бұра қойған жоқ: ол кезеңде ақындардың беделі төмен болғанын Абайдың өзі де ашық айтады.
Қазаққа өлең деген бір қадірсіз,
Былжырақ ақындары түк ақылсыз.
Ескі бише отырмын бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап.
1880-жылдары, 35 жастан асқаннан кейін, Абайдың өлеңге көзқарасы түбегейлі өзгерді. Бұған дейін оның кей өлеңдері замандасы Көкбайдың атынан тарағаны да айтылады. Бір отырыста Абайдың: «Сен соғымыңа бір ту бие ал, мен енді өлеңімді өзіме алайын» деген сөзі — ақынның шығармашылық жауапкершілікті толық мойнына алған сәтін аңғартады.
Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.
Абайдың тілі — көркемдіктің биік өлшемі. Сөзі аз, мағынасы көп терең ой оқырманнан да, тыңдаушыдан да талғам мен дайындық талап етеді. Бұл күрделілік ақынның «айта алмауынан» емес, көп жағдайда қабылдаушының деңгейімен байланысты екенін Абай өз дәуірінде талай сезінді. Бүгін біз — Абай аңсаған көзі ашық, көкірегі ояу ұрпақпыз; демек, оның өлеңін өз дәрежесінде түсінуге ұмтылу — парыз.
Оқылатын өлеңдер (көптілді формат)
- Қазақ тілінде — «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»
- Орыс тілінде — «Күз»
- Ағылшын тілінде — «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»
III бөлім — Абай аудармалары
Абай бар болғаны төрт жыл мұсылманша, үш ай орысша оқығаны айтылады. Соған қарамастан, талабы мен зеректігі, тынымсыз еңбегі арқылы тілдік-мәдени өрісін кеңейтті: араб, парсы, түрік тілдеріне ден қойып, әсіресе орыс тіліне айрықша ықылас танытты. Бұл қызығушылықты Петербургтен жер аударылып келген жас төңкерісшіл Михаэлис тереңдете түсті.
Көрініс: Кітапханада
Михаэлистің көмегімен Абай орыс және батыс әдебиетімен терең таныса бастайды. Абайдың досына риза болып: «Дүниеге көзімді ашқан — Михаэлис» дегені айтылады.
Ол Пушкин, Лермонтов, Салтыков-Щедрин, Некрасов, Толстой шығармаларын оқумен қатар, оларды қазақ тіліне аударып, қырдағы қалың елге Еуропа мәдениетінің есігін ашты.
Пушкин: «Евгений Онегин» және Татьяна хаты
Абай алғаш танысқан ірі орыс ақындарының бірі — Александр Сергеевич Пушкин. «Евгений Онегин» Абай дүниетанымына ерекше жақын болып, осы шығармадан үзінді ретінде сегіз өлең аударған. Солардың ішінде Татьяна сөзі қазақ даласына ән болып кең тарады.
- Орыс тілінде — «Татьянаның хаты»
- Қазақ тілінде (ән) — «Татьяна сөзі»
Гете — Лермонтов — Абай: рухани үндестік
Абайдың аудармашылық шеберлігі — оның мәтінді жай ғана сөзбе-сөз жеткізбей, мазмұн мен ырғақ табиғатын дәл таба алуында. Кей аудармалары түпнұсқаға пара-пар, тіпті тың өлеңдей қабылданады.
Соның айқын мысалы — «Қараңғы түнде тау қалғып». Бұл өлеңді Абай Лермонтовтан аударады, ал Лермонтов өз кезегінде Гетеден тәржімалаған. Үш елдің үш ұлы ақыны арасындағы дүниетанымдық үндестік бұл шығарманың әсерін күшейтеді.
- Неміс тілінде
- Орыс тілінде
- Қазақ тілінде
Крылов мысалдары
Пушкин мен Лермонтовтан бөлек, Абай Крылов мысалдарына да ерекше мән берген. Ащы мысқыл, кекесін, шаншып алатын өткір тіл Абайдың өз шығармаларында да жиі ұшырасады. Крыловтың әшкерелеушілік рухын жақын сезінгендіктен, ол 13 мысалды аударған.
- «Шегіртке мен құмырсқа» (ағылшын тіліндегі көрініс) — 6 «А» сыныбы
- Орыс тілінде
- Қазақ тілінде
IV бөлім — Абайдың қарасөздері
Абай өз шығармаларында адам бойындағы мін-құлық кемшіліктерімен өмір бойы күресті. Қазақ қоғамындағы надандық, шенқұмарлық, жалқаулық, енжарлық секілді дерттер ақынды қатты қынжылтты. Бұл күресте ол өлеңді қару етті. Бірақ өз дәуірінде Абай сөзіне құлақ асқан тыңдаушы аз болғанын ол талай рет күйіне жырлайды.
Ағайын бек көп, айтамын ептеп,
Сөзімді ұғар елім жоқ.
Жан көрінбес көзіме,
Арғын, найман жиналса,
Таңырқаған сөзіме.
Қайран сөзім қор болды,
Тобықтының езіне.
Уақыт өте келе Абай күрес тәсілін өзгертіп, өсиет пен ой-толғамға ден қояды. Ол қартайған шағында тыныштықты қалап, жастарға ақылшы, кеңесші болуды көбірек мақсат тұтқан. Осы ниетпен қарасөздерін жаза бастайды. Абайдың 45 қара сөзі бар.
17-қара сөз (көптілді тыңдалым)
- Қазақ тілінде — қазақша көрініс
- Орыс тілінде
- Ағылшын тілінде
Ұрпақ сабақтастығы
Ұлы Абай сабағы бізді кең өріс пен жаңа белестерге бастайды. Оның шығармаларын қайта оқыған сайын адам рухани толыға түседі, туған әдебиетіне тереңірек үңіліп, болашақ көкжиектің алыс қиырына көз салады.
Бүгінде Абайдан тараған талай ұрпақ бар. Ақынның шөбересі Гүлзипа Исраилқызының «Мәңгілік мәуелі» өлеңіне кезек беріледі.
V бөлім — Абайдың әндері
Абай туралы сөз қозғағанда оның тағы бір қыры — сазгерлігіне тоқталмау мүмкін емес. Ақын өз өлеңдеріне ән шығарып, халық арасына таратқан. Бұл әндердің сипаты — ойшыл жүректің мұңды сырын, терең тебіренісін нәзік әуезбен жеткізуінде. Кешті ұлы ақынның сыршыл әндерімен аяқтау жоспарланады.
Орындау бағдарламасы
- «Көзімнің қарасы»
- «Айттым сәлем, Қаламқас»
- Флейтада әуен
- «Желсіз түнде жарық ай»
Қорытынды
Абай — мың қырлы, мың тәлімі бар ұлы ақын. Бұл кеште біз сол қырлардың бірерін ғана өз түсінігімізше шолып өттік. Мұхтар Әуезовтің өзі «Абай дариясының бетін ғана қалқыдым» десе, біз сол дарияның жағасына ғана жақындай алдық.
Үміт пен аманат
Дария түбіндегі інжу-маржанды теріп, Абай әлемін тереңдете танытатын болашақ ғалымдар мен ақын-жазушылар — бүгінгі жастардың ішінде. Осы сенім — кештің ең мәнді түйіні.
Осымен «Абайды оқы, таңырқа…» атты әдеби-сазды кеш аяқталды. Назар қойып тыңдағандарыңызға көп рақмет. Хош сау болыңыздар!