Асық атаулары
Үйірме сабағын қызық әрі тиімді ұйымдастыру
Ұлттық ойын — ұлттың жады. Асық ойыны ғасырлар бойы балаларды қимылға, көз дәлдігіне, ширақтыққа және әділ бәсекеге тәрбиелеген. Бұл сабақта асықтың мәнін ашып, ережелерін жүйелеп, ойынды қауіпсіз әрі тартымды түрде ойнатудың жолдары ұсынылады.
Білімділік
Ұмыт бола бастаған ұлттық ойынды жаңғыртып, бабалар ойыны туралы түсінік қалыптастыру, қызығушылық ояту.
Дамытушылық
Дәлдікке, мергендікке, ептілікке, жеңіске құштарлыққа, намысшылдық пен әділдікке баулу.
Тәрбиелік
Ұлттық құндылықты қастерлеуге, дәстүрді сақтауға және асықты спорттық деңгейде дамытуға ой тудыру.
Міндет
Асық ойынының ережелерін толық зерттеу, қыр-сырын танып-білу, асық түрлерін ажырата алу және ізденіс жұмысы арқылы ойын мәдениетін қалыптастыру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылардың үйірме мүшелігіне қабылдау туралы өтініштерін жинап, үйірме мүшелерін бекіту.
- Қажетті құрал-жабдықтарды тағайындап, таныстыру және жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру.
II. Ой қозғау (сұхбат)
Мұғалім
Асық туралы не білеміз?
Оқушылардың жауаптары
- Асық — қазақ халқының ұлттық ойыны.
- Асық — ырым-нанымда қадірлі сүйектердің бірі.
- Баланың ермегі, ойыншығы әрі сүйікті ойыны болған.
Мұғалім
«Асық ойнасаң, грыжа ауруы болады» деп қорқыту шындыққа жанаса ма?
Оқушы
Бұл — ұлттық болмысымызды ұмыттырғысы келгендердің әрекеті. Олар дәстүр, салт, ұлттық ойындарды «жаман ырым» деп көрсетіп, халықты өз тамырынан алыстатуға тырысқан.
Мұғалім
Асық ойыны неге спорттық, олимпиадалық ойындар қатарына толық енгізілмей отыр?
Оқушы
Себебі бір кезеңде асық ойыны ұмыт қалып, «жай ойын» ретінде шеттетілді. Ал қазір компьютерлік ойындардың зияны жиі айтылмайтыны таңқаларлық.
Мұғалім
Компьютер ойындары баланы ашушаң, қатігез, мейірімсіз етуі мүмкін және көз жанарына зиян. Ал асық ойыны бұрын батырларды мергендікке баулыған.
III. Кіріспе түсіндіру
Ұлттық ойындар көбіне халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайына, шаруашылық мүмкіндіктеріне байланысты қалыптасады. Қазақ ойындарының басым бөлігі табиғи заттармен ойнауға негізделген. Мал шаруашылығы жетекші болғандықтан, ұлттық ойындар да соған икемделді.
Қой өсіру кең тарағандықтан, балалар ойындарының көбі қой асығымен байланысты. Сол себепті асық ойындары — ұлттық ойындардың ішіндегі ең көне түрлерінің бірі.
Асық ойынының дамытатын қырлары
Ойын баланың жүйке жүйесін шыңдап, дәлдікке, ұстамдылыққа, байсалдылыққа тәрбиелейді. Бұл қасиеттер төзімділік пен шыдамдылықты күшейтіп, мақсатқа жетуге ықпал етеді.
IV. Асық атаулары
| Атауы | Түсіндірме |
|---|---|
| Құлжа | Арқардың аталығының асығы |
| Сақа | Арқардың асығы (ірі, салмақты, атуға қолайлы) |
| Жабайт | Еліктің асығы |
| Асық | Қой мен ешкінің асық жілігінен алынатын сүйек |
| Шүкімайт | Қозы мен лақтың асығы |
V. Асыққа байланысты ырым-тыйымдар
1) Нәрестеге тілек
Келін босанар кезде енесі немесе атасы ырымдап асық жинайды. Бұл — «Құдай ұл берсін» деген тілек. Кейде көз тимесін деп келінге білдірмей, оңаша сақтайды.
2) Бесіктегі тұмар
Ер баланың бесігіне қасқырдың асығын не тырнағын тағады: ауырмасын, көз тимесін, айбатты әрі қайсар болсын деген ниет. Қыз баланың бесігіне еліктің асығын тағады: көркі сұлу, ел сүйсінер болсын деген тілек.
3) Аң асығының қадірі
Бұрын табиғат қатал, аңды олжалау қиын болған. Аңшылық — адал еңбек пен ер жігіттің қайратының белгісі. Сол себепті аңның асығы да қадірлі саналған.
VI. Қонақ әңгімесі: ақсақал Қабақ атаның тағылымы
Қабақ ата тәрбиедегі ең маңызды нәрсе — жылы сөз бен мейірім екенін айтады. «Айналайын» секілді ықыласқа толы сөздің адам психологиясына әсері зор. Баламен дөрекі бұйрық арқылы сөйлесу, дауыс көтеру, ұрып-жұлу — теріс тәсіл.
Жас аналарға берер кеңес: нәрестені ана сүтімен қоректендіру, тазалыққа мән беру, ертегі айтып ұйықтату, әнмен ояту. Мейірімге толы тәрбие алған бала ертең еліне, жеріне, халқына ниеті түзу азамат болады.
Сақаның орны және ату тәсілі
Асық ойынында сақа — береке де, басшылық та. Асықтарды сақамен көздеп атады: сақаны бас бармақ пен сұқ саусаққа қысып ұстап, жоғары сілкіп салмақтап, айналдырады. Сақаны көбіне сағат тілінің бағытына қарсы иіріп атады. Ірі әрі салмақты сақа тиген асықты домалатып, кейде жерден көтеріп ұшырып жіберуі мүмкін.
Асықтың түсу қалыптары (жатысы)
Алшы
Ең сәтті тұрысы. Кей ойын түрлерінде бірден ұтуға мүмкіндік береді.
Тәйкі (тәукі)
Төңкеріліп түскені. «Тәуекел» мағынасы да айтылады.
Бүк
Етбетінен жатқан қалпы.
Шік (ішік)
Шалқасынан түскені, «ішік іші көрінгендей» деп сипатталады.
Омпа
Тұмсығымен тік қадалып қалған қалпы.
Қырта
Таза тұрмай қисайып, қырынан жатып қалғаны. Кейде дау тудыратын қалып.
VII. Ойнату
Оқушылар ойын ережесін сақтай отырып, тәжірибе жүзінде асық атып, дәлдік пен әділ бәсекені көрсетеді. Мұғалім қауіпсіздік пен тәртіпті қадағалап, әр оқушыға техникасын түзету бойынша қысқа кері байланыс береді.
VIII. Жеңімпазды анықтау
Нәтиже ойын шартына сай есептеледі. Жеңімпаздар мадақталып, әділ ойын, сабыр және шеберлік ерекше аталып өтеді.
IX. Үй тапсырмасы
Асыққа байланысты қазақ халқының мақал-мәтелдерін жинақтап, жаттап келу.