Зергерліктің сүйек өңдеумен байланысы

Зергерлік өнер: нәзік шеберлік, терең дәстүр

Қазақ халқы «Жігітке жеті өнер де аз», «Шебердің қолы ортақ» деген мақал-мәтелдерді кейінгі ұрпаққа мирас етіп, өнердің сан алуан түрін дамытқан. Солардың бірі — қиындығы «инемен құдық қазғандай» зергерлік өнер. Бұл өнер ісмерлікпен қатар асқан табандылық пен ыждағаттылықты талап етеді. Ауқымы жағынан шағын көрінгенімен, зергерлік — өте нәзік әрі күрделі сала.

Зергерлік халықпен бірге жасасып, ұрпақтан ұрпаққа жеткен көне мұра ғана емес, үлкен тәрбие мектебі. Дегенмен, бұл өнердің ұзақ жылдар бойы қағажу көріп, шеттеп қалған кезеңдері де болды. Әсіресе кеңес дәуірінің алғашқы жылдарында зергерлік тоқырауға ұшырады: оған таптық көзқарас таңылып, «ескіліктің қалдығы» ретінде қабылданды. Соған қарамастан «Ел іші — өнер кеніші» дегендей, халықтық өнеріміздің тамыры жойылған жоқ.

Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін республика өңірлеріндегі халық шеберлері экономикалық-әлеуметтік қиындықтарға қарамастан зергерлікті қайта жаңғыртып, дамытуды жалғастырды. Ғасырлар бойы қалыптасқан игі дәстүрлер жаңарып, бүгінгі күнмен үндесе түсті. Бұл — көңіл қуантатын құбылыс.

Тұрмыс пен киімдегі зергерлік нақыш

Қазақ тұрмысында зергерлік бұйымдар тұрмыстық-салт әбзелдерінен де, киім үлгілерінен де мол көрініс тапқан. Күміспен күптелген ер-тоқым, күміс жүген, өмілдірік, құйысқан, тартпа, айылбасы, үзеңгі секілді бұйымдар сәндікпен қатар мәртебе нышаны болған. Сондай-ақ зер шапан, оқалы камзол, кестелі кимешек, металл шытыралармен безендірілген кісе белбеу сияқты киімдер зергерлік эстетиканы айқын танытады.

Қыз ұзатып, келін түсіргенде киілетін бас киімдер мен әшекейлерге лағыл, жақұт, інжу, маржан, ақық сияқты асыл тастар, алтын-күміс шытыралар қондырылған. Сәкәгүлді сәукеле, үкілі зерлі қасаба, кемер белбеу, қыздардың ширатпалы нәзік белдігі — бәрі де талғам мен нәзік қолөнердің белгісі.

Әшекей — халықтың ой-өрісі мен талғамының айнасы

Зерттеушілер сәндік бұйымдардың ер мен әйелге тән сипатта болатынын ескергені жөн. Бұйымдардың басым бөлігі әйелдердің тұтынуына арналғаны белгілі. Ежелгі дәуірдің өзінде-ақ адамзат жылтыраққа, көркем затқа құмар болып, сүйек, дән, жаңғақ, өсімдік бөліктерін әшекей ретінде пайдаланған. Уақыт өте табиғи өнімдерді өңдеу, тесу, пішіндеу әрекеттері зергерліктің алғашқы қадамдарына айналды.

Кейбір халықтарда әшекейдің көп болуы байлықтың өлшемі саналған; білезік саны арқылы әйелдің мәртебесін бағалайтын орта да кездеседі. Мұндай сұраныстың өзі шебер еңбегін қажет еткені анық. Талғам өскен сайын зергерге қойылатын талап та күшейді: тұтынушыға эстетикалық ләззат сыйлайтын деңгейге жету — өнердің басты өлшеміне айналды.

Сонымен бірге кез келген зергерлік бұйым халықтық қолданбалы өнердің жемісі екенін ұмытпау керек. Әшекей арқылы әр халықтың болмысы, ұлттық тағылымы, қоршаған ортаға көзқарасы байқалады. Осы тұрғыдан қазақ зергерлік өнерінің де өзіндік ерекшелігі бар: салыстырып қарағанда, оның деңгейі дүниежүзілік өлшемнен кем түспейді.

Дәлел болатын мұралар

Қазақ зергерлерінің бұйымдары әлемнің түрлі көрмелеріне қатысып, жоғары бағаланып келеді. Бұған «Қарғалы қоймасындағы» алтын тәж, Эрмитажда сақталған батыр дулығасы, Қазақстан мұражайларындағы кісе белбеу, оқшантайлар, қапсырмалар, бойтұмарлар мен нәзік белдік әшекейлері нақты дәлел.

Отырар қазбалары: қалалық ортадағы шеберлік

Ежелгі зергерліктің бағалы үлгілері «Отырар төбе» қазбаларынан да табылған. Қала қоймаларынан әйелдердің сәндік бұйымдары — моншақтар, дөңгелек әшекейлер, білезіктер шыққан. Моншақтардың бірқатары әйнектен жасалған, кейбіріне жасылдау көз орнатылған. Темірден жасалған қапсырмалар мен білезіктер де кездеседі, бірақ уақыт өте тат басқан.

Әрине, мұның бәрі міндетті түрде сол жерде жасалды деу қиын: Ұлы Жібек жолы арқылы сырттан әкелінген заттар болуы мүмкін. Дегенмен Отырарда зергерлік өнердің жақсы дамығанын көрсететін айғақтар жеткілікті, сондықтан бұл экспонаттар баға жетпес байлық саналады.

Материалдар әлемі: металл мен тас қана емес

Әр халық зергерлікте ортақ материалдарды да, өз ортасына тән шикізатты да қолданады. Әлемде ең кең тарағандары — алтын, күміс, қола, мыс секілді металдар, түрлі асыл тастар, сүйек, мүйіз, былғары. Бұл материалдардың әрқайсысының түр-түрі бар.

Мысалы, экваторлық және тропикалық аймақтарда кей халықтар балық сүйегі мен қабыршағын, мұхит түбінен алынатын інжу мен маржанды, піл мен керік сияқты жануарлардың сүйегін, бамбук пен пальма тәрізді өсімдіктерді пайдаланады. Ал қазақ даласында төрт түлік — тіршілік өзегі болғандықтан, оның өнімдері де ең қолжетімді әрі құнды материалға айналды. Далалы өңірде өзге табиғи ресурстар сиректеу болғандықтан, сүйек, мүйіз, былғарыны кәдеге жарату технологиясы ғасырлар бойы қалыптасты.

Сүйек өңдеу: таңдаудан технологияға дейін

Сүйекпен жұмыс істейтін қазақ шеберлері кез келген сүйекті пайдалана бермеген. Көбірек қадірленгені — түйе мен жылқы сүйегі: кемігі аз, ұзақ сақталады, уақыт өте өңі кіріп, көріктене түседі. Әшекей жасауға семіз, жас малдың сүйегі қолайлы, өйткені ол майысқақ келеді де, тескенде не соққанда оңай шытынамайды.

Мүйіз және былғары: икемді материал, кең мүмкіндік

Сүйекпен салыстырғанда мүйізді өңдеу жеңілірек: жонуға, кесуге, қалыпқа салып пішінін өзгертуге, тесуге, шегелеуге болады. Мүйізді ағашқа, темірге қиюластыру да, керісінше қымбат металдар мен тастарды мүйізге орнату да оңай. Қазақ зергерлері осы қасиеттерді тиімді пайдаланып, сүйек пен мүйізді тұрмыстық заттарды әшекейлеуге де, сәндік бұйымдар жасауға да кең қолданған.

Шолпы, алқа, моншақ, тарақ, қапсырма, білезік, белдік сияқты көптеген бұйымдарда сүйек пен мүйіз көркемдік мәнге ие болды. Әсем өңделген сүйек пен мүйіз асадал, кебеже, адалбақан, шақша секілді үй жиһаздарын, ат әбзелдерін, қару-жарақтарды сәндеуге де пайдаланылған. Ең бастысы — әр бұйым белгілі бір стильге, көркемдік шешімге бағындырылып, ой мен әсемдік үнемі қатар өрілген.