Жаңа жыл - халқымызға партия басшыларының бұйрығымен бірге енген мереке
Шыршаны безендіру дәстүрі қайдан шықты?
Ағашты кие тұту — жер бетін мекендеген көптеген тайпаларға ортақ түсінік. Сол себепті қыстың ең қараңғы кезеңінде мәңгі жасыл өсімдіктерге мән беру, үйді жасыл бұтақтармен сәндеу, ағашқа сый-кәде ілу секілді әдеттер әртүрлі өркениеттерде кездеседі.
Ежелгі дүниедегі мысалдар
Ежелгі Рим: Сатурн құдайының құрметіне мереке өткізіп, үйлерін жасыл жапырақтармен безендірген. Жасыл жапырақ мәңгілік өмірдің символы саналған. Батырларды ұзақ жасайтын лавр жапырағымен марапаттау да осы сеніммен байланысты.
Ежелгі Мысыр: Желтоқсандағы ең қысқа күні ұлан-асыр той жасап, әр үйде пальма бұтақтарының тұруын міндет санаған. Оны өмірдің өлімді жеңуінің нышаны деп түсінген.
Кельт тайпалары: Рейн мен Дунай аралығын мекендеген кельт абыздары еменді кие тұтып, оған алма ілген. Бұл салт Германия мен Скандинавия кеңістігінде ұзақ сақталған.
Неліктен шырша таңдалды?
Қыста көп ағаш жапырағын түсіріп, жалаңаш қалатындықтан, мәңгі жасыл шырша ерекше мәнге ие болды. Кейін Германия мен Скандинавия елдерінде шыршаны безендіру XVII ғасырдан бастап тұрақты дәстүрге айналғаны айтылады.
Көптеген тарихи деректер шырша безендірудің түп-төркіні неміс халықтарынан шыққанын көрсетеді: алғашқы безендірілген шырша XVI ғасырда Германияның Эльзас өңірінде болған деген мәлімет бар.
Еуропадағы таралуы және балама дәстүрлер
Кейбір жазбаларда шырша кең қолданылмай тұрған кезде Еуропа халықтары мерекеде пирамида пішіндес ағаш құрылғыларды пайдаланғаны айтылады. Оның сөрелеріне тәттілер мен сыйлықтар қойған. Ал кей елдерде Жаңа жыл сәні ретінде шие ағашы қолданылғаны да кездеседі.
XVI ғасыр жазбаларында Страсбург қалашығында бай-кедей демей, қыс кезінде шыршаны қағаз әшекейлермен және тәттілермен безендіргені көрсетіледі. Кейін бұл дәстүр бүкіл Еуропаға тараған. Ал Америкаға жаңажылдық шырша Еуропадан қоныс аударғандар арқылы жеткен.
Шырша дәстүрінің қазақ қоғамына енуі
Бұл дәстүр Ресейге де еуропалық ықпал арқылы келген. 1700 жылы жаңа жылды шыршамен қарсы алу ресми түрде енгізілді: 1699 жылдың соңында І Петр Жаңа жылға қатысты жарлық шығарып, мереке кезінде әр отбасында безендірілген шырша немесе қарағай бұтақтары тұруы және мерекенің жоғары деңгейде аталып өтуі талап етілді.
Алғашқы қоғамдық шырша
Ресейде безендірілген алғашқы шырша 1852 жылы Петербургте орнатылғаны айтылады.
Тыйым және қайта оралу
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін шырша безендіру діни наным-сенім қалдығы ретінде бағаланып, 1918–1935 жылдары тыйым салынды. 1935 жылы Павел Постышев бастамасы жарияланып, мереке Жаңа жыл ретінде қайта орнықты.
Кейін 1 қаңтар демалыс күні ретінде бекітіліп, бұл шешім Жаңа жылдың қазақ қоғамына енуіне де ықпал етті. Қазақ жұрты бұл мейрамды бірден жаппай тойлай қоймағанымен, негізінен соғыстан кейін кеңірек атап өте бастады. Соғысқа дейінгі көркем әдебиетте Жаңа жыл туралы деректердің аз кездесуі де осыны аңғартады.
Пікірталас тудыратын көзқарастар
Кейбір зерттеушілер Жаңа жылды тойлау дәстүрі көшпелілерден тараған деп есептейді. Мысалы, Мұрат Әджінің «Қыпшақтар» еңбегіндегі «Шыршалар мерекесі» тарауында қыпшақтардың желтоқсан соңында Жаңа жылды атап өткендігі, сондай-ақ «Үлкен» атты ақсақалдың шыршаны айрықша құрметтеп, бұтақтарына шүберек байлап, айнала ән шырқағаны туралы айтылады.
Дегенмен бұл мәселе бойынша пікірталас көп болғандықтан, мұны біржақты және нақты тарихи факт ретінде кесіп айту қиын. Сол себепті Жаңа жылдың дәстүрімізге енуін көбіне кеңестік идеологияның ықпалымен қатар қарастыру орынды.
Шыршаны безендіру және наным-сенімдер
Адамзат табиғатты ерекше құрмет тұтқан. Кей көне тайпалар табиғи апаттарды, боран мен аязды орман киесі жібереді деп сенген. Оның ашуын басу үшін ең үлкен ағашқа тәттілер мен гүлдер іліп, айнала жүріп әртүрлі ырым-жоралғылар жасаған.
Әшекейлердің мағынасы
Алма: өсім мол болсын, көк шүйгін болсын деген тілек.
Жұмыртқа: өмір жалғассын, ұрпақ өсіп-өнсін деген сенім.
Жаңғақ: құдай құдіретін мойындаудың белгісі.
Шырша бұтақтары: кей елдерде жаман күштен қорғану үшін есік маңдайшасына ілінген.
Қазақтардың да аршаны үй төріне ілуі осы түсініктермен астасып шығуы ықтимал.
Аңғарсақ, шырша безендіру бір ғана діни танымнан туындамаған. Керісінше, табиғи күштерге және пұтқа табынған көне қауымдардың түсініктерімен қабаттасып келген дәстүр.
Сәнге айналған жол
Ежелгі немістер Жаңа жылда жаңа өмірдің нышаны ретінде бір түп шырша отырғызған деседі. Кейін бұл үрдіс кері бағытта өзгеріп, ормандағы шыршаны кесіп әкеліп, әр отбасы үйінің төріне қоятын болған. Бұтақтар ауыр тәттілерді көтере бермеген соң, адамдар жеңілірек ойыншық түрлерін ойлап таба бастады.
Шыршаны шырақтармен безендіру идеясы неміс ойшылы Мартин Лютер есімімен байланыстырылып айтылады: ол Жаңа жыл қарсаңында үйіндегі шыршаға шырақ іліп көрген. Кейін бұл идея электрлі гүлтізбектердің пайда болуына жол ашты.
Уақыт өте келе әуелгі ырым-жоралғылардың мәні көмескіленіп, әшекейдің қызметі көбірек сәндік сипатқа ауысты. Сөйтіп шырша Жаңа жылда үй ішінде жарқырап тұратын мерекелік нышанға айналды.
Қорытынды ой
Жаңа жыл мерекесі қазақ қоғамына кеңестік саясатпен бірге келген құбылыс ретінде орнықты деген пікір басым. Оған дейін қазақ салтында шыршаны безендіру және қыстың ортасында Жаңа жыл қарсы алу дәстүрі кең тарамаған.
Дегенмен бүгін бұл мереке әлемдік мәдениетке сіңгені сонша, қоғамның одан тез арада алыстай қоюы екіталай. Осы тұста төл мерекеміз — Ұлыстың Ұлы күні — мәні мен мазмұны жағынан өзге мейрамдардан кем түспейтін ұлы күн екені жиі еске түседі.