Патша балықшыға
Әйелдің тілін алу керек пе?
Парсы патшасы Хусрау Паруаз (570–628) балық жеуді ерекше ұнатады екен. Бір күні ол әйелі Шырынмен мәжілісте отырғанда, қолында сирек кездесетін алып балығы бар балықшы келіп, рұқсат сұрап, балықты патшаның алдына қояды да, сыйға тартады.
Сыйлық және алғашқы ескерту
Балық патшаға қатты ұнайды. Ол балықшыға төрт мың дирһам беруді бұйырады. Мұны көрген Шырын: «Неткен орынсыз іс жасадың!» — дейді.
Патша таңданып: «Соншалық не істеп қойдым?» — деп сұрайды. Шырын болса: бұдан кейін нөкерлердің біріне осындай көлемдегі ақша берсе, олардың «балықшыға бергендей бермеді» деп ренжитінін айтады.
Патша: «Дұрыс айтасың. Бірақ берілген сыйды кері алу патшаға жараспайды» — деп, істің болғанын мойындайды.
Шырынның айласы
Шырын: «Бұл істі маған бер. Өзім реттеймін» — дейді. Патша не істемек екенін сұрағанда, ол балықшыны қайта шақыртып, балықтың еркек пе, ұрғашы ма екенін сұрауды ұсынады.
Жоспар
- Егер балықшы «еркек» десе — «маған ұрғашысы керек еді» деу.
- Егер «ұрғашы» десе — «маған еркегі керек еді» деу.
Балықшының тапқыр жауабы
Патша балықшыны қайта шақыртып: «Мына балық еркек пе, ұрғашы ма?» — деп сұрайды. Балықшы әңгіменің ауаны өзгергенін бірден аңғарады да, жерге жығыла кетіп: «Бұл балық хунса, яғни қос жынысты: еркек те емес, ұрғашы да емес» — дейді.
Патша оның тапқырлығына риза болып күледі де: «Мынаған тағы төрт мың дирһам беріңдер!» — деп бұйырады. Сөйтіп балықшы сегіз мың дирһам алып, сарайдан шығуға бет алады.
Бір дирһамның дауы
Екі-үш қадам жасағанда қоржынынан бір дирһам түсіп кетеді. Балықшы қоржынды иығынан түсіріп, еңкейіп әлгі дирһамды жерден көтеріп алады да, қайта орнына салады. Бұл көрініске патша мен Шырын куә болады.
Шырын патшаға: «Мынаның сараңдығын қараңызшы! Иығында сегіз мың дирһам тұрса да, бір дирһам үшін бәрін түсірді. Қызметшілердің бірі-ақ алып қояр еді ғой. Бір дирһамды да қимады» — дейді.
Екінші ақталу — және тағы сый
Патша да бұл сөзді құп көріп, балықшыны кері алдыртып: «Қоржының тола ақша бола тұра, бір дирһамды қимай жерден көтердің!» — деп зекиді.
Балықшы жерге жығылып: «Патшамның ғұмыры ұзақ болсын! Мен оны сараңдықтан көтергенім жоқ. Дирһамның бір бетінде патшаның суреті, екінші бетінде аты жазулы емес пе? Біреу байқамай басып кетсе, патшаның да, атының да қадіріне кір келеді деп қорықтым. Соған себепкер боламын ба деп зәрем қалмады» — дейді.
Патша оның алғырлығына тағы сүйсініп: «Мынаған тағы төрт мың дирһам беріңдер!» — деп бұйырады. Осылайша балықшы он екі мың дирһам алып сарайдан шығып кетеді.