Шешендік сөздер адамзат өркениеті тудырған рухани - мәдени құндылықтардың бірегейі
Бастауыш сыныптарда шешендік сөздерді оқытудың ерекшелігі
Ежелден ой ұшқырлығын, зеректігін бағалаған халқымыздың ғасырлар бойы жинап, көздің қарашығындай сақтап келген асыл мұрасы — сөз өнері. Ол ұлттың өрісі мен мәртебесін, тұрмыс-салтын, мінез-құлқын танытатын мәдени айна іспетті. Жас ұрпақты ұлттық сананың рухында тәрбиелеуде, ана әлдиімен даритын ана тілін дамытуда, ауызекі шешен сөйлеуге үйретуде сөз өнерінің орны ерекше.
Халқымыздың «Сөз қадірі — өз қадірің» деуі бекер емес: шешендік сөздер — қадірлі қазына, інжу-маржан.
Тілді ардақтау, оны құрметпен әрі талғампаздықпен қолдану, үздіксіз үйрену және тілдік амал-тәсілдерді қарым-қатынас мақсатына сай жұмсай білу — жалпы мәдениетке қойылатын маңызды талаптар. Осы талаптарға жауап беретін сөз бірте-бірте шешендікке ұласады.
Шешендік сөздердің тәрбиелік және мәдени мәні
Сөз өнерінің шеберлері қоғамдық өмірдегі құбылыстарды, адамдардың мінез-құлқындағы жағымды-жағымсыз қырларды, ел тұрмысындағы ахуалды көрегендікпен байқап, шешендік сөз арқылы жұртты татулыққа, қайырымдылыққа, адамгершілікке, еңбекқорлыққа бағыттаған. Шешен билер дарынды жастарды сөз өнеріне ынталандырып, баулып отырған.
Рухани құндылық
Шешендік сөздер — адамзат өркениеті тудырған рухани-мәдени құндылықтардың бірегей үлгісі.
Тілдік мектеп
Би-шешендер, ақын-жыраулар шығармашылығы — тіл меңгертудің үлкен мектебі, сөйлеу шеберлігін шыңдайтын дәстүр.
Оқытуда қолданылатын әдістер: проблемалық оқыту өзегі
Шешендік өнерді меңгертудің тиімді жолдарының бірі — оқушы алдына түрлі проблемалық жағдайлар қойып, соның шешімін табуға жетелеу. Мұнда ойды тіл арқылы білдіру ғана емес, сөздің дұрыс, дәл, әсерлі әрі орынды болуын талап ету маңызды.
Проблемалық тәсілдің ықпалы
- Өзіне сенімі артады.
- Қызығушылығы күшейеді.
- Білімге көзқарасы жаңа сипат алады.
- Пікір айту, ой қорыту дағдылары дамиды.
Сабақта шешендік сөздердің астарын талдау, дауды шешу, мәтінді жалғастыру, образға ену, мәнерлеп айту, толықтыру, топта талқылау, пікір білдіру сияқты тәсілдерді проблема қоя отырып қолдану оқушының оқу әрекетін жандандырады.
Монолог
Ойды жүйелі баяндау, көпшілік алдында сөйлеу дағдысын қалыптастырады.
Диалог
Сұрақ-жауап арқылы жауаптаса сөйлеуді, тыңдауды және дәлелдеуді дамытады.
Эвристика
Ізденіс арқылы шешім табуға, жаңалық ашуға жетелейді.
Пайымдау
Мәселені салыстыру, дәлелдеу, қорытынды жасау мәдениетін қалыптастырады.
Репродуктивті тәсіл
Үлгі арқылы дұрыс құрылым мен тілдік норманы бекітеді.
Топтық талқылау
Ортақ ойға келу, пікір мәдениетін сақтау, дәл уәж айтуға үйретеді.
Осы әдіс-тәсілдер оқушының белсенді оқу әрекетін қалыптастырып, жеке ізденісін дамытады. Нәтижесінде сөздік қоры молайып, дәстүрлі сабақпен салыстырғанда меңгерілетін жаңа сөздер саны едәуір артады.
Мақсат: сөйлеу еркіндігі мен тұлғалық дамуды қалыптастыру
Бүгінгі шәкірт — ертеңгі маман, елге қызмет ететін азамат. Ол өз тілінде еркін сөйлеп, өз ой-пікірін жұртшылыққа ауызша және жазбаша сауатты түрде жеткізе білуі тиіс. Сондықтан шешендік сөздерді сабақта қолдану арқылы оқушының сөйлеу мәдениеті, эстетикалық талғамы, шығармашылық қабілеті және тұлғалық сезім мәдениеті дамытылады.
Негізгі оқу мақсаты
Бастауыш сыныптарда шешендік сөздерді оқытудың басты мақсаты — оқушыны өз ойы мен пікірін еркін жеткізе алатын, жауаптаса алатын тұлға деңгейіне көтеру; ұлттық шешендік сөйлеудің амал-тәсілдерін, шешендік өнердің қыр-сырын, тапқырлық пен тақырыптық тәсілдерді бойына сіңіру.
Міндеттер жүйесі: танымдық және практикалық бағыт
Танымдық бағыт
- Қарым-қатынаста сөйлеу әдебін меңгеру.
- Шешен сөйлеудің талаптары мен шарттарын түсіну.
- Ауызекі сөйлеуде шешендік сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
Практикалық бағыт
- Айту, жазу, тыңдау әрекеттерін жүйелі дамыту.
- Тіл мәдениетін жетілдіру.
- Сөздікпен жұмыс, мәтінді талдау.
- Тірек сөздер арқылы мәтін құрастыру.
- Сөйлеу талаптарына сай дағдыларды бекіту.
Қазіргі талап және бастауыш мектептің жауапкершілігі
Ел тәуелсіздік алғаннан бері шешендік өнердің қажеттілігі арта түсті. Тәуелсіздік ойлау дербестігін, сана мен танымдағы еркіндікті, тілдің мәртебесін күшейтті. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қабылдануы оның қоғамдық салмағын көтерді. Бұл жағдай жалпы білім беретін мектепте әр оқушыны дара тұлға ретінде танып, шығармашылық қабілеттерін дамытуға жүйелі жағдай жасауды талап етеді.
Бастауыштағы басым бағыт
«Білім негізі — бастауышта» деген қағида үлкен жауапкершілік жүктейді: балаға білім берумен бірге халықтық педагогика арқылы ұлттық мінез-құлық, кішіпейілділік, сыпайылық, рухани-адамгершілік құндылықтарды дарыту — ұстаз борышы.
Бастауыш мектеп — баланы оқуға үйретіп қана қоймай, оның тұлға ретінде ашылуына және жалпы дамуына жағдай жасайтын негізгі саты. Әлемдік білім беру тәжірибелерін зерделеу, тұлғаға бағдарлай оқыту, баланың ерекшелігін ескеру — жаңа педагогикалық технологиялардың өзегіне айналды. Бұл бағыт өздігінен білім алатын және алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана білетін тұлғаны қалыптастыру мақсатына қызмет етеді.
Қорытынды: шешендік сөз — тіл мәдениетін көтерудің шарты
Қорыта айтқанда, шешендік сөздің рөлін көтеру — тіл мәдениетін көтерудің маңызды шарттарының бірі. Оқушының сөйлеу мәдениеті мен тіл шеберлігін арттыру үшін сабақта шешендік сөздерді мақсатты қолдану қажет. Тарихтан белгілі билер мен шешендердің, ақын-жыраулардың тағылымы — сөзді бағалау дәстүрінің берік негізі.
Практикалық ұсыныс
Жас ұрпаққа қазақ би-шешендерінің өмірі мен өнегелі істерінен мәлімет беру, даналық сөздерін оқыту, жатқа айтқызу — оқушыны тапқырлыққа баулып, ата-бабадан қалған мол мұраны игеруге жол ашады.