Австралияның тектоникасы
Австралияның геологиялық негізі: платформаның үстемдігі
Австралияда платформалық құрылымның басым болуы материктің көбіне жазық рельефті болып келуін және төменгі палеозойдан неогенге дейін созылатын үсті тегіс шөгінді сериялардың кең таралуын алдын ала айқындады. Материк аумағының жартысынан көбін алып жатқан ежелгі Австралия платформасы Арафур теңізі, Үлкен Австралия шығанағы сияқты эпиконтиненттік бассейндермен жапсарлас орналасқан.
Негізгі түйін
Платформаның архейлік және төменгі протерозойлық іргетасы (фундаменті) көптеген пайдалы қазбалардың шоғырлануына жағдай жасаған.
Фундамент, жамылғы және ірі синеклизалар
Ежелгі платформаның архейлік және төменгі протерозойлық фундаменті алтын, уран, полиметалл рудалары және боксит кендерімен ерекшеленеді. Фундамент материктің батысында, орталық бөлігінде және солтүстігінде жер бетіне шығып жатыр, ал қалған аумақта протерозой және палеозой жастағы жамылғы шөгінділердің астында орналасады.
Жамылғы шөгінділердің ең қалың қабаттары материктің солтүстігі мен батысындағы ежелгі синеклизаларда байқалады: Каннинг, Кимберли, Перт және басқа ойыстар. Оңтүстікте Юкла (Eucla) синеклизасы шегінде, ал шығыста Үлкен Артезиан бассейнінің жас платформамен шекарасы бойында мезо-кайнозойлық теңіз шөгінділері кең таралған.
Темір рудасы
Протерозой жамылғысының шөгінділерінде ірі темір рудасы қоры шоғырланған (Хамерсли жотасы).
Көмір, мұнай, газ
Неғұрлым жас шөгінділерде көмір қабаттары, сондай-ақ кейінірек анықталған мұнай мен газ қорлары кездеседі.
Жер бедері: цокольды жазықтар және ішкі таулы көтерілімдер
Австралияның кең бөлігінде жер бедерінің басым типі — ежелгі қыртыстың үгілу өнімдерімен жабылған, денудациялық жастағы қабат-қабат орналасқан цокольды жазықтар. Олардың орташа биіктігі шамамен 400–600 м. Платформаның батысы мен орталығында кристалды жыныстар жер бетіне шығып, 400–600 м-лік аласа таулы үстірттер мен күмбезді жеке тауларды құрайды; кейбір бөліктерінде биіктік 1000–1500 м-ге дейін жетеді.
Құрғақ климат жағдайындағы физикалық үгілу әсерінен жер бедерінде алуан түрлі ерекше пішіндер қалыптасқан. Тау етектерінде қиыршық тастар мен құмды жалдар кең таралған. Платформаның шеткі бөліктерінде және қатпарлы құрылымдармен түйісетін аймақтарда ойпаттар басым келеді.
Ішкі құрылымдық ерекшелік
Кайнозойда көтерілу мен денудация күшейіп, орталық бөлікте архей-протерозой шығыңқыларының орнында Амадиес ойысы сияқты терең майысулар және Макдоннелл мен Масгрейв тауларының көтерілуі айқындалды.
Мұхиттық орта және маржан жүйелері
Австралияға солтүстіктен эпиконтиненттік Тимор және Арафур теңіздері, сондай-ақ Карпентария шығанағы ұласады. Материктің Үнді мұхитымен жалғасатын батыс және оңтүстік жағалаулары бойымен таяз сулы аймақ созылып жатады. Шығысында Австралия Маржан және Тасман теңіздерімен ұласады; бұл өңірлерде 5000 м-ден асатын терең мұхиттық және өтпелі типтегі қазаншұңқырлар таралған.
Температура
Солтүстік және солтүстік-шығыста жыл бойы шамамен +27…+28 °C; Маржан теңіздің оңтүстігінде қыста ~19 °C, Тасман теңізінде +16…+12 °C-қа дейін төмендейді.
Ағыстар
Маржан теңізден жылы Шығыс Австралия ағысы басталып, жағалауды бойлай оңтүстікке бағытталады. Батыста Батыс Австралия суық ағысы көбіне қыста байқалады.
Тұздылық
Мұхит суының тұздылығы көп жерде 34,5–35,5‰ аралығында.
Үлкен Тосқауыл рифі: табиғи «теңіз қабырғасы»
Судың тұрақты жоғары температурасы маржан құрылыстарының дамуына өте қолайлы. Маржан теңізінде материктік қайраңның шеті бойлап ұзындығы шамамен 2300 км болатын Үлкен Тосқауыл рифі созылып жатыр. Оңтүстігінде оның ені 150 км-ге дейін жетеді. Рифтің кедір-бұдыр, эрозиямен тілімденген беті толысу кезінде су астында қалады.
Рифті қиып өтетін тар каналдар ашық теңізден тереңдігі 50 м-ден аспайтын Үлкен лагунаға алып барады. Мұнда кеме қатынасы мүмкін болғандықтан, лагуна жағалауларында Австралияның бірқатар ірі порттары қалыптасқан. Соңғы жылдары маржан қауымдастықтары «тікенді тәж» (теңіз жұлдызы) деп аталатын жыртқыштардың жаппай көбеюінен едәуір зардап шегіп, рифтің кей бөліктері бұзылу қаупіне ұшырады.
Тектоникалық-тарихи даму: Гондванадан бөліну және кайнозойлық қайта түзілу
Австралия Гондвана құрамынан дербес материк ретінде юра кезеңінің соңында бөлінді. Сол уақыттағы құрлық пішіні қазіргімен толық сәйкес болмады: солтүстік-шығысы Жаңа Гвинеяның оңтүстік бөлігіне дейін созылып, ал солтүстік-батыс бөлігін Үнді мұхиты сулары басып жатты.
Материктің шығыс және оңтүстік-шығыс шеттерінде ежелгі Австралия–Тасмания аймағының қатпарлы құрылымы жанасады. Бұл аймақтың түзілімдері әртүрлі жаста: оңтүстік-шығыста байкалдық, шығыс шетінде герциндік құрылымдарға дейін жалғасады. Мезозойдың басында бұл қатпарлы өңір біртіндеп платформа сипатына көшіп, ежелгі платформаға тығыз тұтасты.
Бор мен палеоген кезеңдерінде ежелгі және жас платформалардың түйісу аралығында Карпентария шығанағы, Үлкен Артезиан бассейні және Муррей өзені алабының синеклизалары қалыптасты. Бұл майысулар ұзақ уақыт бойы теңіз трансгрессияларымен толып, материктің шығыс бөлігін батысынан айтарлықтай оқшаулады.
Оқшаулану салдары
Австралияның ертерек оқшаулануы, ішкі аудандардағы аридті жағдайлардың басым болуы және батыс пен шығыстың ұзақ уақыт байланыссыз дамуы органикалық дүниеде эндемизм мен көне белгілердің сақталуын күшейтті. Кайнозойдың басында қалталылар мен жұмыртқа салатын сүтқоректілердің ерте өкілдері кең тарағаны болжанады.
Мезозойдың соңы мен кайнозойда тау түзілу процестері Тынық мұхит шеңбері бойында күшейіп, Жаңа Гвинеядан Жаңа Зеландияға дейінгі аралдар жүйесінде таулы құрылымдардың қалыптасуына әкелді. Бұл тектоникалық белсенділік Австралияның шеткі аймақтарына да жанама әсер етіп отырды, ал материктің ішкі бөлігінде рельеф көбіне докембрийлік негіздің қайта өңделуі арқылы дамыды.
Пайдалы қазбалар: құрамы, таралуы және жіктелуі
Австралия пайдалы қазбаларға өте бай, ал олардың қалыптасу жағдайлары мен құрамы бірқатар белгілері бойынша Оңтүстік Африкаға ұқсас. Материк алтын, алюминий, мыс, никель, марганец, темір, уран және цирконий кендерімен ерекшеленеді. Геологиялық құрылысының салыстырмалы қарапайым болуы ірі кенді провинциялардың айқын ажырауына мүмкіндік береді.
Жанғыш пайдалы қазбалар
- Тас көмір мен қоңыр көмір (ірі шоғырлар оңтүстік-шығыста).
- Мұнай мен газ (Орталық жазықтарда және бірқатар бассейндерде).
Рудалы пайдалы қазбалар
- Алтын (Калгурли маңы — әйгілі аудандардың бірі).
- Темір рудасы (батыс аймақтарда кең таралған).
- Полиметалл, мыс, қалайы, никель (Шығыс және Оңтүстік-Шығыс тау белдеулері).
- Қорғасын-мырыш (Брокен-Хилл ауданы), полиметалл (Тасмания).
Мыс пен алюминий электр техникасы мен кабель өнеркәсібінде негізгі металдар саналады. Энергияны көп қажет ететін алюминий, титан, магний өндірістері электр энергиясы көздеріне жақын орналастырылады.
Рудалы емес пайдалы қазбалар
- Фосфориттер мен ас тұзы (бірқатар кен орындары, соның ішінде Тасманияда).
- Боксит, кобальт, никель, уран сияқты стратегиялық шикізат қорларының молдығы.
Географиялық орны және табиғи ерекшеліктері
Австралия оңтүстік жарты шарда оқшау орналасқан, тек солтүстігінде Азияның аралдық белдеулерімен ұласады. Жағалаулары нашар тілімделген, қолайлы қойнаулар негізінен оңтүстік-шығыста көбірек кездеседі. Материк жағалауларын Тынық және Үнді мұхиттарының сулары шайып жатыр: беткі су температурасы жазда шамамен +28 °C-қа жетіп, қыста +20 °C-тан төмен түсе бермейді.
Климаттық парадокс
Жан-жағын мұхит сулары қоршағанымен, материктің көп бөлігінде жауын-шашын аз. Бұған суық ағыстардың ықпалы және аумақтың оңтүстік тропик маңында орналасуы әсер етеді. Жылы ағыстар өтетін солтүстік және шығыс жағалауларында ылғал көбірек түседі.
Бірегей табиғи белгілер
- Сөнбеген жанартаулары жоқ материктердің бірі.
- Жер шарындағы ең құрғақ материктердің қатарында: аумақтың шамамен 2/3 бөлігін шөл және шөлейт аймақтар алып жатыр.
- Ерте оқшаулану нәтижесінде жұмыртқа салатын және қалталы сүтқоректілер, сондай-ақ эвкалипт сияқты өсімдіктер кең сақталған.
Ең биік және ең төмен нүктелер
- Ең биік нүкте
- Косцюшко тауы — 2228 м (Үлкен Суайрық жотасының оңтүстік бөлігі).
- Ең төмен нүкте
- Эйр көлі — шамамен −12 м.
Австралия материгінің аумағын толықтай бір мемлекет — Австралия Одағы алып жатыр. Географиялық орны мен ежелгі құрылымдардың басым болуына байланысты қазіргі мұз басудың іздері де, белсенді жанартаулар да байқалмайды.