Адамзат қоғамының қалыптасуы
Адамға қарым-қатынас не үшін қажет?
Адам — әлеуметтік жаратылыс. Ол тамақтану мен көбею сияқты биологиялық қажеттіліктермен қатар, тілдесуді де қажет етеді. Қарым-қатынас арқылы адам ақпарат алмасып, таным көкжиегін кеңейтеді, тәжірибе жинақтайды және оны өзгелермен бөліседі.
Қоғамның қалыптасуы
Қарым-қатынас болмаса, адамзат қоғамы да болмас еді. Тілдесу жеке адамдардың ғана емес, тұтас қоғамның өзара байланысын қамтамасыз етеді.
Өмірдің барлық саласында
Қызметте де, күнделікті өмірде де қарым-қатынассыз бірде-бір сала толық жүзеге аспайды. Адам қаламаса да, өмір сүру үшін тілдесудің маңызы зор.
Тілдесудің эволюциясы
Алғашқы қауым адамдары өз қалауын ым-ишара арқылы білдірген. Уақыт өте келе бұл амал сөйлеудің дамуына ықпал етіп, ұғымдар қалыптасты; белгілі бір заттардың атауы пайда болды.
Қарым-қатынас — қоғамның өзегі. Дәл осының арқасында адамның психикасы мен мінезі қалыптасып, ол жеке тұлға ретінде дамиды.
Тілдесу адамды жер бетіндегі басқа жаратылыстардан ерекшелейді: адамдар бір-бірін ұғынып, байланыс орнатып, ақпарат алмасуға мүмкіндік алады.
Қарым-қатынас — табиғи қажеттілік
Қарым-қатынас қоғам мен өмір тәжірибесі арқылы қалыптасатын табиғи қажеттілік. Адам уақытының көп бөлігін ұжымда өткізеді: отбасы, мектеп, студенттік орта, еңбек ұжымы. Қарым-қатынассыз дамып, мәдени тұрғыда жетілу мүмкін емес.
Мысал: Маугли феномені
Адамзат қоғамынан тыс өскен балалардың ағзасы қалыпты болуы мүмкін, бірақ ақыл-ой және психикалық даму жағынан кейін қалып қояды. Бұл — адамдармен қарым-қатынастың жоқтығының салдары.
Қарым-қатынастан қорқу: социофобия
Бір қарағанда, сөйлесудің еш қиындығы жоқ сияқты. Алайда кейбір адамдар үшін бұл өте ауыр. Социофобия көбіне адамдармен тез тіл табыса алмайтын жандарда байқалады: олар диалог құрудан қорқады, қатты толқиды, тұтығып, кідіріп қалады; соның салдарынан ыңғайсыз жағдайға тап болуы мүмкін.
Мұндай қорқынышпен қоғамда өмір сүру қиын: мансапта да, жеке өмір құруда да кедергілер кездеседі. Көп жағдайда бұл күй жасөспірім шақтан басталады — баланың ересек өмірге қадам жасайтын ең сезімтал кезеңі. Егер орта адамды теріс қабылдаса, бұл оның болашағына әсер етіп, қарым-қатынастан қашқақтауға әкелуі мүмкін.
Неге маңызды?
Ортадан аластап қалмау үшін сөйлеу мәдениетін және қарым-қатынас дағдыларын меңгеру қажет.
Көпшілдік артықшылығы
Көпшіл адамды орта жақсы қабылдайды: тіл табысу жеңіл, ортақ тақырып табылады, бірлескен жобаларды талқылау тиімді жүреді.
Пайдалы кеңестер: тіл табысуды жеңілдететін дағдылар
1) Аз сөйлеп, көп тыңдаңыз
Зерттеулерге сүйенсек, адамдар әңгіменің барысында өзіне емес, әңгімелесушіге көбірек көңіл бөлетін жанмен сөйлескенді ұнатады. Сіз қызығушылық танытсаңыз, сенім күшейеді; уақыт өте бұл таныстық достыққа да ұласуы мүмкін.
2) Көбірек, әрі терең сұрақ қойыңыз
«Иә/жоқ» деп қана жауап берілетін сұрақтан гөрі, ойды ашуға мүмкіндік беретін сұрақ пайдалы.
Мысал: «Кино көргенді жақсы көресіз бе?» орнына «Қандай кино көргенді ұнатасыз?» деп сұраңыз.
3) Көзбен байланыс орнатыңыз
Сөйлесу барысында ең тиімді ережелердің бірі — көз түйістіру. Әңгімелесушінің көзіне тура қарау сіздің қызығушылығыңызды және адалдығыңызды көрсетеді. Ал көзді тайдырып, төмен қарау сенімсіздік пен мазасыздықты білдіруі мүмкін.
4) Адамды атымен атаңыз
Психологтардың пікірінше, тиімді байланыстың маңызды элементі — әңгімелесушіні атымен атау. Есім — адамның өзін сәйкестендіруінің маңызды бөлігі; оны атап жүгіну өз-өзін бағалауды көтеріп, жақын әрі сенімді атмосфера қалыптастырады.
Қажет деп тапсаңыз, есімнің қысқа не еркелету нұсқасын да қолдануға болады.
5) Ой-өрісті кеңейтіңіз
Жан-жақты дамыған адамның дүниетанымы кең болады: ол әртүрлі кәсіби бағыттағы, әртүрлі көзқарастағы адамдармен оңай тіл табысады. Біліміңізді толықтыру үшін газет-журнал оқу, жаңалықтан хабардар болу маңызды. Қазір мұның бәріне интернет көмектесе алады.
6) Өзіңізді еркін ұстаңыз, әңгімені бақылаудан босатыңыз
Көп адам сөйлескенде өзін қатты бақылап, «жақсы көріну» үшін шамадан тыс тырысады. Бұл көбіне кері әсер етеді. Назараңызды өзіңізге емес, әңгімелесушіге аударып, әңгімені табиғи өрбітіңіз.
7) Шынайы тыңдаңыз: параллель әрекеттерден сақ болыңыз
Әңгіме кезінде қатарынан басқа іспен айналыспауға тырысыңыз: теледидар қарау, қағазға жазып отыру, телефонға алаңдау. Мұндай қылық әңгімелесушіге селқостық болып көрініп, ол әңгімені доғаруы мүмкін.
Бұл кеңестердің мәні — «көп сөйлеу» емес, байланыс орнату: тыңдай білу, түсіну, өзара сенім қалыптастыру және диалогты жеңілдету.