Жапсырмалау өнері
Сабақ туралы мәлімет
Тақырыбы
Жапсырмалау өнері. Ою-өрнекті жапсырмалаудың технологиясы.
Түрі мен типі
- Сабақ түрі: дәстүрлі сабақ
- Сабақ типі: аралас сабақ
Әдіс-тәсілдер
- Түсіндірме
- Практикалық жұмыс
- «Бағдаршам» әдісі
- Жұптық сұрақ-жауап
- «Қызықты сұрақ»
- «Өзіндік мысал» ойыны
- Пайымдау сұрақтары
Көрнекіліктер мен құралдар
- Көрнекілігі: слайдтар, Ә. Қастеевтің сөзі, ою-өрнек үлгілері, сергіту сәті (видео)
- Құралдары: ермексаз, ДВП, ұшқат, пышақ түрлері
Сабақтың мақсаты
- Жалпы мақсат: ою-өрнек туралы түсінік қалыптастыру және жапсырмалау технологиясымен таныстыру.
- Білімділік: қазақ халқының ою-өрнек түрлеріне сипаттама беру, ою-өрнекті жапсырмалау технологиясын үйрету.
- Дамытушылық: ою-өрнектің «тілін» түсіндіру, мәніне үңілу арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту.
- Тәрбиелік: ұлттық мұраға құрмет қалыптастыру, салт-дәстүр мен өнерді қастерлеуге тәрбиелеу, ой-өрісті кеңейту.
Пәнаралық байланыс
Тарих, бейнелеу өнері, сызу, геометрия, математика.
Пайдаланылған әдебиет
«Технология» (5–6-сынып). Е. Дүйсенбаев, А. Балғожаев. Сондай-ақ: «Оқыту үрдісіндегі танымдық және шығармашылық әдіс-тәсілдерді тиімді пайдалану». Қызылорда, 2006 ж.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Сыныптың тазалығын тексеру.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасы: пышақ қынын тігу; үй тұрмысында қолданылатын теріден жасалған бұйымдар және оларды жасаудың халықтық технологиясы.
«Бағдаршам» әдісі
- Жасыл: дайын
- Сары: күмәнді
- Қызыл: дайын емес
Әр оқушы өз дайындығын түрлі түсті қалақшалар арқылы белгілейді.
III. Үй тапсырмасын бекіту
Жұптық сұрақ-жауап әдісі: мұғалім сұрақ қояды, оқушылар жұптасып жауап береді және бірін-бірі бағалайды (+/–). Келесі айналымда жауап беруші бағалаушы рөліне ауысады.
Бөстек дегеніміз не?
Астына төсеуге арналған жұмсақ төсеніш.
Мес дегеніміз не?
Қымыз, шұбат, айран, іркіт сияқты сүт тағамдарын құюға арналған ыдыс.
Саба дегеніміз не?
Мал терісінен тігілетін, қымыз бен шұбат ашытуға арналған ыдыс.
Бұлқыншақ дегеніміз не?
Жылқы терісінен жасалатын ыдыс.
Тарамыс дегеніміз не?
Теріден, көннен, былғарыдан жасалған бұйымдарды тігуге қолданылатын, ірі қараның сіңірінен алынған берік жіп-тапсырма.
Қосымша сұрақтар
- Пышақ қынын кескенде қиындыларын есептеу үшін қай пәннің білімін қолданамыз?
- Бұйымның қабы қандай шикізаттардан жасалады?
- Тігістің қандай түрлерін білесің?
- Теріні илеу мен шикідей өңдеудің айырмашылығы неде?
- Теріден жасалатын бұйымдарды ата.
IV. Жаңа сабақты даярлау
Тақырып: жапсырмалау өнері және ою-өрнекті жапсырмалаудың технологиясы.
«Қызықты сұрақ» әдісі
Сыныпқа тақырыпты ашатын, бірақ жауабы күрделірек сұрақ қойылады. Жауап тапқан оқушы мадақталады; ешкім таппаса, мұғалім жауабын өзі айтып, жаңа тақырыпты жариялайды.
- Өрнектің қандай түрлерін білесіңдер? Атаңдар.
- Өрнек бөліктерін қандай мақсатта жапсырмалаймыз?
- Неліктен ою-өрнек «тілін» түсіну маңызды?
«Өнерді таудың бұлағынан,
Қойдың құлағынан,
Апамның киізінен,
Қошқардың мүйізінен үйрендім.»
Ою-өрнек: түрлері, мәні және дәстүр сабақтастығы
Қазақтың ою-өрнектерінің түрлері де, атаулары да көп. Бұл сабақта біз негізгі элементтерді таныстырып, оларды жапсырмалау арқылы орындауға назар аударамыз.
Ғасырлар бойы ою-өрнек ұрпақтан ұрпаққа, бір шебердің мәнерінен екінші шеберге ауысып отырған. Соның салдарынан кей өңірлерде кейбір өрнектер бастапқы бейнесінен өзгеріп, түпнұсқалық сипаты әлсірей түскені байқалады. Халықтық мұраны сақтап, дамыту үшін бұрмалаушылықтан арылып, өрнектің көркемдік қуатын жаңа мазмұнмен байыта білу қажет.
Шеберлер ою-өрнектерді екіге бөледі:
- Қазақ халқына тән, ертеден келе жатқан ұлттық өрнектер.
- Басқа халықтардан ауысқан жаңа үлгілер мен туындылар.
Ұлттық ою-өрнектердің негізгі 4 тобы
1) Жан-жануар тектес
- Қошқармүйіз — ең көне түрлердің бірі; сырмақ, текемет, алаша, кілем, киіз, былғары, сүйек, ағаш, зергерлік бұйымдарда кең кездеседі.
- Сыңармүйіз — қошқармүйіздің бір жақ сыңарын бейнелейді; көбіне жиекке қолданылады.
- Түйетабан — түйе ізіндегі қос табанға ұқсас, S тәрізді күрделі өрнек (табақша өрнек деп те аталады).
- Түйеөркеш — түйенің қос өркешіне ұқсас; жиекке көбірек жүргізіледі.
- Қосқанатты — құстың қос қанатын кең жайған бейнесіне ұқсайды.
2) Гүл-жапырақ (өсімдік тектес)
- Гүл (жауқазын) — гүлдің бірбеткей бейнесін береді.
- Көбелек — қанатын еркін жайған көбелек бейнесі; шай дорба, аяққап сияқты бұйымдарға қолданылады.
3) Космогониялық
- Жұлдыз — аспандағы жұлдыздардың табиғи қалпын және бесжұлдыз пішінін меңзейді.
4) Геометриялық
- Ботакөз — ромб тәрізді, бота көзіне ұқсас пішін.
- Қарғатұяқ — қарғаның ізіне ұқсас; алаша, кілем тоқуда қолданылады.
- Тұмарша — үшбұрыш үлгілес; жиек пен орта өрнектеуге жиі пайдаланылады.
Ою-өрнек мағынасы
- Қошқармүйіз — молшылықтың нышаны.
- Ағаш — ынтымақ пен бірлікті білдіреді.
- Ирек — өмір жолы мен судың белгісі.
- Шеңбер — жарық, баянды өмір жолын меңзейді.
Сергіту сәті
Видео: ағаштан жасалған қолөнер бұйымдарына ою-өрнекті жапсырмалау үлгілері.
V. Сарамандық жұмыс: жапсырмалау технологиясы
Өрнекті белгілі бір бұйымға сауатты түсіру үшін оның мәнерін, ырғағын және ойылу сипатын ажырата білу қажет. Жапсырмалау өнері өрнек элементтерін нақты, ұқыпты өңдеуге мүмкіндік береді.
Жұмыс барысы
- Өрнек бөлігін сызбаға түсіріп, мұғалімге тексерт.
- Сызба бекітілген соң, ермексазбен өрнек үлгісін жапсырмала.
- Өрнек сызығы бойымен ермексазды домалақтап шират та, шекара бойына орнықтыр.
- Жұмыс кезінде үшкір пышақты қауіпсіз қолдан.
Жапсырмалаудың негізгі тәсілдері
- Өрнек қыры тікбұрышты (90°) етіп жапсырмалау.
- Дөңес, жартылай домалақ пішінде орындау.
- Қыры тікбұрышты, беті ойық әдіспен жапсырмалау.
- Беті тегіс, шеті 45° еңіс етіп жапсырмалау.
Негіз (бет) таңдауы
Әдісті таңдағаннан кейін өрнекті ұшқаттың немесе ДВП кесіндісінің үстіне, қажет болса қатты қатырма қағазға жапсыруға болады.
Материал туралы ескерту
Егер ермексаз болмаса, саз балшық қолдануға болады. Ол үшін балшықты бір тәулік тындырып қою қажет: тынбаған балшық иілуге көнбейді.
Қауіпсіздік және шығармашылық талап
- Құрал-саймандарды алдын ала түгендеп ал.
- Берілген сызбамен шектелмей, өз бетіңше қосымша өрнек элементтерін орындап көр.
- Жұмыс соңында қателер талданып, нәтиже бойынша бағаланады.
VI. Жаңа сабақты бекіту және қорытынды
«Өзіндік мысал» ойыны
Оқушылар жаңа тақырып бойынша өз мысалдарын келтіріп, тапсырма нұсқаларын және қысқа жорамалдарын дайындайды.
Пайымдау сұрақтары
- Бүгінгі сабақта не маңызды болды?
- Не қызық болды?
- Жаңадан нені білдіңдер, нені үйрендіңдер?
Қорытынды сұрақтар
- Ұлттық ою-өрнектер неше топқа бөлінеді?
- Жапсырмалаудың қанша негізгі әдісі бар?
VII. Үй тапсырмасы
Үй тапсырмасын талдау
Мұғалім оқушылармен бірге үй тапсырмасының мазмұнын қысқаша талдайды: жаңа материалды бекіту үшін қандай жұмыс тиімді екенін анықтайды.
- Қазақ халқының ою-өрнектерін басқа халықтардың ою-өрнектерімен салыстыру.
- Ағаш бетіне ермексазбен ою-өрнек жапсырмалау (тәсілдердің бірін таңдап орындау).