Сөздердің ешбір жалғаулықсыз бірде іргелес, бірде алшақ тұрып байланысуы
Қазақ тілі • 7-сынып • Презентация
Бізден сұрақ — сізден жауап
Төмендегі сұрақтар синтаксис бөлімін қайталап, жаңа тақырыпты (матасу) түсінуге көмектеседі.
Қайталау сұрақтары
- Синтаксис нені зерттейді?
- Сөз тіркесі дегеніміз не?
- Сөз тіркесінің күрделі сөздер мен тұрақты тіркестерден айырмашылықтарын атаңыз.
- Сөз тіркесінің түрлерін атаңыз.
- Сөз тіркесінің айрықша белгілерін атаңыз.
- Сөз тіркесінің байланысу тәсілдерін атаңыз.
Сабақтың тақырыбы
Матасу
Ж. Баласағұн: «Адамға екі-ақ нәрсе тірек тегі: тілі және білімі жүректегі»
Бұл тақырыпта сөздердің байланысу түрлерін салыстыра отырып, матасудың ережесін және қолданылуын меңгереміз.
Сөздердің байланысу түрлері
Ереже + мысал арқылы
Қиысу
Жіктік жалғауЕреже: Сөздердің жіктік жалғауы арқылы байланысуы; яғни бастауыш пен баяндауыштың байланысы.
Мысалдар:
- Мен жазушымын.
- Сен баласың.
- Біз бардық.
Матасу
Ілік + тәуелдікЕреже:
- Ілік септігіндегі сөз бен тәуелдік жалғаулы сөздің байланысуы.
- Кейде ілік септігі түсіріліп беріледі.
Мысалдар:
- Баланың үйі.
- Біздің гүліміз.
- Ауыл тұрғындары. (ілік септігі түсірілген үлгі)
Меңгеру
Септік жалғауЕреже: Сөздердің ілік септігінен басқа септіктердің жалғаулары арқылы байланысуы.
Мысалдар:
- Суды төкті.
- Ағасына берді.
- Бізден сұрады.
Қабысу
Орын тәртібіЕреже: Сөздер ешбір жалғаусыз, тек орын тәртібі арқылы қатар тұрып байланысады. Олардың арасына басқа сөз енгізуге болмайды.
Мысалдар:
- қара қалам
- қызықты оқиға
- төрт батыр
- алтын сағат
Жанасу
Іргелес/алшақЕреже: Сөздер ешбір жалғаусыз бірде іргелес, бірде алшақ тұрып байланысады. Көбіне үстеу мен етістік жанаса байланысады.
Мысалдар:
- Кеше болды.
- Әдейі келді.
- Сол арқылы білдім.
Еске сақтауға қысқа түйін
- Матасу: ілік септік + тәуелдік жалғау.
- Қиысу: бастауыш–баяндауыш (жіктік жалғау).
- Меңгеру: іліктен басқа септіктер арқылы.
- Қабысу: орын тәртібі, арасына сөз кірмейді.
- Жанасу: іргелес те, алшақ та тұра береді.