Қазақша рефераттар

Көшпелілердің діни - наным сенімдері

Сабақтың тақырыбы: Көшпелілердің салт-дәстүрі мен діни наным-сенімдері

Сабақтың мақсаты

Ежелгі Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі тайпалардың мәдениеті, салт-дәстүрі және діни наным-сенімдері туралы кең көлемде білім беру.

Дамытушылық мақсаты

Оқушылардың білімін толықтыру, терең ойлау, іздену және өз бетімен жұмыс жасау дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік мақсаты

Адамгершілікке, имандылыққа, ұлттық салт-дәстүр мен ұлттық рухты құрметтеуге тәрбиелеу.

Үй тапсырмасын сұрау: тайпалар туралы қайталау

Картадан тайпалардың қоныстанған аймақтарын көрсету ұсынылады.

Тайпа атауы Өмір сүрген кезеңі Мекендеген жері
Сақтар б.з.б. VII–IV ғасырлар Орта Азия мен Қазақстан
Үйсіндер б.з.б. III – б.з.б. IV ғасырлар Жетісу
Қаңлылар б.з.б. III–II ғасырлар Оңтүстік Қазақстан, Сырдария алқабы
Ғұндар б.з.б. IV – б.з.б. III ғасырлар; б.з.б. I ғасырдың соңы – б.з. I ғасыр Орта Азиядан келіп, кейін Қазақстан аумағына таралған
Сарматтар б.з.б. VIII – б.з.б. V ғасырлар Батыс Қазақстан: Жайық, Жем бойы

Сұрақ-жауап арқылы бекіту

  1. 1. Ежелгі Қазақстан тұрғындары неліктен көшпелі мал шаруашылығына көшті? (Климаттың өзгеруіне байланысты.)
  2. 2. «Аң стилі» қай тайпа кезеңінде пайда болды? (Сақтар тұсында, б.з.б. VII ғасырда.)
  3. 3. Көшпелілер қандай жаңалықтар мен бұйымдарды ойлап тапты? (Ат әбзелдері, киіз үй, әшекей және безендіру бұйымдары.)
  4. 4. Қаңлылардың археологиялық ескерткіштерін ата. (Қауыншы, Жетіасар, Отырар–Қаратау.)
  5. 5. Ұлы Жібек жолы арқылы жүйелі қарым-қатынас қай ғасырда қалыптасты? (б.з.б. II ғасыр.)
  6. 6. Қазақстан аумағы арқылы қандай тауарлар тасымалданды? (Жібек мата, Қытай ыдыстары, Иранның өрнекті асыл жүзіктері және т.б.)

Жаңа сабақ: жоспар және негізгі ұғым

Бұл бөлімде көшпелілердің дүниетанымы, жерлеу рәсімдері және салт-дәстүрлері жүйелі түрде қарастырылады.

1) Діни наным-сенімдер

Әлемді түсіндіру, табиғат құбылыстарын қабылдау және жаратушы күшке сену жүйелері.

2) Жерлеу дәстүрі

Марқұмды жерлеу рәсімдері, қабірге қойылатын бұйымдар және құрбандық дәстүрлері.

3) Салт-дәстүр

Қоғамдық өмірге, әдет-ғұрыпқа, құрмет пен тәртіпке қатысты қалыптасқан нормалар.

Негізгі анықтама

Дін — адамның жаратушыға және қоршаған ортаға қатысты нанымы мен сенімі.

Тайпалар бойынша: наным-сенім және жерлеу дәстүрі

Кесте мазмұны оқушыға салыстыруға ыңғайлы форматта берілді.

Тайпа Діни наным-сенімдері Жерлеу дәстүрі
Сақтар Отқа, соғыс құдайына, аспан денелеріне, тайпа көсемдеріне және ру ақсақалдарының аруағына табынған. Қайтыс болған адам қайта тіріледі деп сенген. Марқұмға салтанатты киім кигізіп, жанына қару-жарақ, бұйымдар және дүние-мүлкін қоса жерлеген.
Үйсіндер Жаратушы күшке сеніп, соған арнап құрбандық шалған. Тірі кезінде пайдаланған заттарын бірге қойған: ас ішетін ыдыстар, сауыт-сайман, қару-жарақ және т.б.
Қаңлылар Айға, күнге, жұлдыздарға табынған; ата-баба аруағына сиынған. Табиғаттан тыс күштерге сеніп, үй малдарын құрбандыққа шалған. Марқұмды киімімен жерлеп, қасына тамақ салатын және су құятын ыдыстарды, қажет бұйымдарды, әшекей заттарды қойған.
Ғұндар Аспанға, жерге, ата-баба аруағына және Көктегі Тәңірге арнап құрбандық шалған. Ауқатты адамдардың зираттарынан алтын сырға, жүзік, сәнді кемер белдік, қымбат бағалы Қытай маталары сияқты олжалар кездеседі.
Сарматтар Қорымдарда жерлеу орындарымен бірге аруақтарға ас беру және мінажат жасауға арналған ғибадатханалар болған. Ғибадатханаларда от жағылған орындар жиі кездеседі. Ерлер мен әйелдердің қабіріне де қару-жарақ міндетті түрде қойылған. Қорымдардан грек құдайы Дионис бейнеленген ыдыстар жиі табылған (Дионис — Грекияда жүзім шаруашылығы мен шарап құдайы).

Оқушылармен жұмыс: түсінікті бекіту

Талқылау сұрақтары

  1. 1. Көшпелі тайпалардың о дүниеге қатысты түсінігі қандай болды? (Өлген адам қайта тіріледі деп есептеген.)
  2. 2. Жерлеу дәстүрі мен діни наным-сенімдер арасында ұқсастық бар ма? Егер болса, ата.

Венн диаграммасы (тапсырма)

Төмендегі үш бөлімге мысалдар келтіріп толтырыңдар:

  • Көшпелілердің діни наным-сенімдері

    Отқа, аспанға, күн-айға, ата-баба аруағына қатысты сенімдер.

  • Ұқсастық

    Құрбандық, аруақты құрметтеу, жерлеу рәсімдеріндегі ортақ белгілер.

  • Қазіргі кездегі наным-сенімдер

    Ислам қағидаларымен қатар кейбір дәстүрлі ұғымдардың сақталуы.

Қазіргі кезеңмен байланыс: ислам діні туралы қысқаша

Қазіргі кезеңде қазақ халқы негізінен ислам дінін ұстанады. Ислам Қазақстанда VIII–IX ғасырлардан бастап тарала бастады, ал IX–X ғасырлардан бастап жергілікті халық арасында жерлеу дәстүріне мұсылмандық сипат ене түсті.

Дегенмен бүгінгі күнге дейін қазақ арасында отқа, суға, ай мен күнге және басқа да табиғи құбылыстарға қатысты кейбір дәстүрлі ұғымдар исламдық жоралғылармен қатар ұшырасып жатады. Ислам діні адамды имандылыққа, адамгершілікке және сыйластыққа тәрбиелеуді дәріптейді.

Қорытындылау: тест жұмысы

Тақырыпты бекіту үшін «толықтыру тесті» ұсынылады.

Толықтыру тесті

  1. Грек, парсы, қытай жазбалары бойынша қазақ даласында ____, ____, ____, ____, ____ тайпалары тұрған.
  2. Қазақстан аумағын жайлаған ежелгі тайпалар ____ – ____.
  3. б.з.б. VII ғасырдан бастап далалы аймақтарда аңдарды бейнелеу ____.
  4. Бұйымға түрлі түсті тастарды жапсыру ____ стилі.
  5. Көшпелі тайпалар өмірінде әлеуметтік теңсіздік болғанын ____ дәлелдейді.

Үй тапсырмасы және бағалау

Үй тапсырмасы

  • Өткен тақырып бойынша тест құрастыру.
  • Сөзжұмбақ, ребус дайындау.
  • Тақырыпты оқып келу.

Бағалау

Оқушылардың белсенділігі, сұрақтарға жауап беруі, кесте және Венн диаграммасы бойынша жұмысы, сондай-ақ тест нәтижелері негізінде бағаланады.