Жар - жар айтысы
Сабақтың тақырыптары
- «Жар-жар» айтысы — мазмұны мен дәстүрлік орны.
- Ән үйрену: «Не деу керек?» Сөзі: Ә. Дүйсенбиев. Әні: Ө. Байділдаев.
- 2/4 өлшемі және дирижерлеудің негізгі тәсілі.
Мақсаты
Айтыс түрлерімен танысу; әнді таза орындау; нота ұзақтықтары мен өлшемдерді меңгеру.
Дамытушылығы
Музыкаға қызығушылықты арттыру, ойлау қабілетін дамыту.
Тәрбиелілігі
Қазақтың салт-дәстүрін қастерлеуге, адамгершілікке және айтыс өнерін сүйе білуге тәрбиелеу.
Қолданылатын ресурстар мен әдіс
Сабақ аралас форматта өтеді: сұрақ-жауап, тыңдату, хормен орындау, дәптермен жұмыс, интерактивті тапсырмалар.
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта
- Домбыра, қобыз
- Ребус, сөзжұмбақ, тест сұрақтары
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың назарын сабаққа аудару, жұмыс ырғағын қалыптастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Сұрақтар слайд арқылы қойылады. Мақсат — өткен тақырыпты еске түсіріп, жаңа бөлімге көпір жасау.
Қайталау сұрақтары
- 1.Айтыс дегеніміз не?
- 2.2/4 өлшемінің дирижерлеу схемасы қалай көрсетіледі?
- 3.Өткен сабақта үйренген әнді орындап шығу.
- 4.Тақпақтатып айтылатын өлең қалай аталады?
- 5.Қыз бен жігіт айтысының ерекшелігі қандай, өлеңі неше буынды?
- 6.Айтыстың қандай түрлерін білесің?
III. Негізгі бөлім: Айтыс түрлері
Тақырып суреттер мен мысалдар арқылы ашылады. Әр айтыс түрінің шығу төркіні, орындалу ерекшелігі және өлең құрылысы қарастырылады.
1) Бәдік айтысы
Бәдік айтысы — айтыстың көне түрі. Ерте заманда адамдар «аурудың да иесі бар» деп түсінген. Малмен күн көрген халық үшін ең ауыр дерттің бірі — айналма (мал ауруы) болған. Одан құтылудың жолы ретінде «бәдікті үркітіп, көшіру» рәсімі жасалған.
Айтыс «көш-көш» деген қайырмамен басталып, бәдікті ауылдан аластатуға бағытталған:
Асқар-асқар тауға көш,
Ағыны қатты суға көш.
Айнала соққан желге көш,
Иесіз қалған жұртқа көш.
Уақыт өте келе бәдік айтысы жастардың әзіл-қалжың айтысына айналған.
2) Ақындар айтысы
Ақын — өз жанынан өлең шығаратын өнер иесі. Ақындар сөзге жүйрік, суырыпсалмалық қабілеті дамыған, тапқыр, ел тарихын жақсы білетін, ойы ұшқыр әрі аспапты меңгерген тұлғалар ретінде бағаланады.
Олар түрлі тақырыптарды жырлап, көпшілік алдында айтысқа түседі.
3) Қыз бен жігіт айтысы
Бұл айтыс ойын-сауық үстінде орындалады. Негізі — жастардың әзіл-қалжыңы. Өлең құрылысы көбіне 11 буынды болып келеді.
- Алғашқы екі жолы қайталанып отырады.
- Негізгі ой 3–4-жолдарда айтылады.
- Кез келген мақамға салып орындауға болады.
4) Мысал айтысы
Мысал айтыс — ертеден келе жатқан түр. Мұнда ақындар жан-жануарлар мен құстардың атынан сөйлеп, ойын астарлап жеткізеді.
Мысалдар: «Аңдар айтысы», «Ноталар айтысы».
5) «Жар-жар» айтысы
«Жар-жар» — қыз ұзатар алдында айтылатын айтыс түрі. Жігіттер жағы бастап, ұзатылатын қыздың көңілін көтереді. Той тарқап бара жатқанда жастар қыз отырған үйге келіп, өлеңмен қоштасады; әр шумаққа қыз жауап қайырады.
Өлең құрылысы
Көбіне 7–8 буынды.
Мазмұн өзегі
Қыз ата-анасымен, бауырларымен, туған-туысымен, ел-жұртымен қоштасуын өлеңмен жеткізеді.
Орындау дәстүрі
Айтыс домбыра, қобыз секілді аспаптармен сүйемелденуі мүмкін. Бұл дәстүр ән мәдениетінде сыңсу ұғымымен де сабақтасады.
Дәстүр жалғастығы
Қыз өз жұртынан ұзап, өзге үйге келін болып түседі. Бұл үйде үлкен қуанышпен той жасалып, келінге беташар рәсімі орындалады. Өнегелі ақын келіннің бетін ашып, бата-тілек айтады. Той үстінде «Жар-жар», «Той бастар» секілді жырлар жалғасып, жастар күй тартысқа да түсуі мүмкін.
Ребус арқылы күй атауын табу
Суреттердің бас әріптерін тез оқып, сөз құрау арқылы «Келіншек» сөзі шығады (келіншек, ер, лақ, ірімшік, нан, шапан, елтаңба, киіз үй).
Нәтижесінде халық күйі «Келіншек» тыңдалып/орындалады.
IV. Ән үйрену: «Не деу керек?»
Сөзі: Ә. Дүйсенбиев
Әні: Ө. Байділдаев
Орындау тәсілі
- Мұғалім әнді домбырамен орындап үлгі көрсетеді.
- Көп нүктенің орнына оқушылар әдеппен жауап береді.
- Әнді айтысып (кезектесіп) орындау арқылы мәнерін ашады.
1-шумақ
Апаң сенің базардан
Алма сатып әкелді.
Ең үлкенін, дәмдісін,
Саған таңдап әперді.
— Не деп барып жеу керек?
— ……… айтып жеу керек.
2-шумақ
Балалар жүр көшеде,
Естіледі шу-шу айқай.
Сен де шықтың, көршіңді
Қағып кеттің байқамай.
— Мұндайда не деу керек?
— ………! — деу керек.
3-шумақ
Осы келген бетіңде,
Допты қудың, жарыстың.
Көшенің сол шетінде
Кезікті бір танысың.
— Ұмыттың сен не деуді?
— ………! — демедім.
Дәптермен жұмыс
Оқушылар ән мәтінін дәптерге көшіріп жазады. Ән домбыра сүйемелімен хормен орындалады.
V. Нота сауаты: 2/4 өлшемі және дирижерлеу
Ән мен күйдің өз өлшемі болады. Оны қол қимылдары арқылы дирижерлеумен көрсетуге болады. Дирижердің міндеті — шығарманың бір мезгілде басталып, бір мезгілде аяқталуына жетекшілік ету және өлшемді арнайы схема бойынша дәл көрсету.
Тәжірибе
Бүгін 2/4 өлшемінің схемасын қол қимылымен көрсетіп, «Не деу керек?» әнін дирижерлеп көреміз.
Сұрақ 1
Музыкада неше дыбыс бар?
Жеті дыбыс бар.
Сұрақ 2
Ноталар қайда жазылады?
Бес сызықтың бойына жазылады.
Сұрақ 3
Нота ұзақтықтарының атауы қандай?
Бүтін, жарты, ширек, сегіздік, он алтылық.
«Ноталар айтысы» (ойын элементі)
Жеті нота дыбысын мысал айтыс үлгісінде кезектесіп айтып шығамыз. Одан кейін бүтін нота таңбасымен нота дыбыстарын орындап көреміз: бес сызыққа әр дыбыстың орнын көрсетіп, сипаттаймыз.
Қажет болған жағдайда электронды оқулық тапсырмалары қолданылады.
VI. Қорытынды: Не үйрендік, не түйдік?
Бүгінгі сабақта айтыстың түрлерін қайталап, әсіресе «Жар-жар» айтысының мазмұны мен дәстүрдегі орнын талқыладық.
Үйренген ән: «Не деу керек?» (Ә. Дүйсенбиев, Ө. Байділдаев).
2/4 өлшемін қол қимылы арқылы көрсетіп, дирижерлеудің қарапайым қағидаларын бекіттік.
Сабақ соңында әнді хормен (фонограмма/диск сүйемелімен) орындап қорытындылаймыз.
Үй тапсырмасы
- «Жар-жар» айтысын оқып келу.
- «Не деу керек?» әнін жаттау.
- 2/4 өлшемін есте сақтап, нота дыбыстарын қайталау.
Қазіргі айтыстарды теледидардан, интернет платформалардан және мәдени шаралардан тамашалауға болады.