Мәдени өсімдіктердің орталығын анықтаған ғалым
Сабақтың тақырыбы
§52. Селекцияның генетикалық негіздері
Білімділік мақсаты
Оқушыларға селекцияның генетикалық негіздері туралы түсінік беру, оның маңызы мен қолданылу аясын нақтылау.
Дамытушылық мақсаты
Селекцияның генетикалық негіздерін ашу арқылы білімді тереңдету, шығармашылық қабілетті дамыту және ой қорытуды жетілдіру.
Тәрбиелік мақсаты
Ойын элементтері арқылы өз ойын еркін әрі дәл жеткізуге, ашық пікір айтуға, адамгершілік және эстетикалық құндылықтарды ұстануға тәрбиелеу.
Сабақ сипаттамасы
- Сабақтың типі
- Дәстүрлі
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Өту әдістері
- СТО элементтері, ауызша баяндау, сұрақ-жауап
- Көрнекіліктер
- Кесте, сурет, муляж, электронды оқулық, интерактивті тақта, тірек-сызба
- Пәнаралық байланыс
- География, химия
Негізгі ұғымдар
- Селекция — өсімдіктердің жаңа іріктемелерін және жануарлардың жаңа қолтұқымдарын шығаратын ғылым.
- Іріктеме — сұрыптау арқылы алынған, қасиеттері тұрақтанған өсімдік дарақтарының жиынтығы.
- Қолтұқым — адам қолымен шығарылған жануарлар тобы.
Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары: ғылымдағы көзқарастар
Мәдени өсімдіктердің таралу орталықтарының қалыптасуы адамзат мәдениетінің дамуымен тығыз байланысты. Өйткені адам жабайы өсімдіктерді таңдап, өсіруге бейімдеп, біртіндеп өнімділігі жоғары түрлерді қалыптастырды.
Н. И. Вавиловтың еңбегі
Орыс ғалымы Н. И. Вавилов мәдени өсімдіктердің сан алуандығын және олардың шығу орталықтарын жүйелі зерттеді. Ол бес құрлықты аралап, дүние жүзінің 52 елінде болып, сапар барысында 1000-ға жуық мәдени өсімдік түрін зерттеді.
Вавилов Оңтүстік Азияда 400-ге жуық, ал Оңтүстік Америкада 200-ге жуық өсімдік түрі мәденилендірілгенін дәлелдеп, өсімдіктер сан алуандығының орталықтарын белгіледі.
П. М. Жуковскийдің жіктеуі
Орыс ғалымы П. М. Жуковский (1888–1975) мәдени өсімдіктердің таралу орталықтарын 12 аймаққа бөліп қарастырды. Оның жіктеуінде Қытай, Жапония, Индонезия, Үндіқытай, Австралия, Үндістан, Орта Азия, Алдыңғы Азия, Жерорта теңізі маңы, Африка, Еуропа, Сібір, сондай-ақ Солтүстік және Оңтүстік Америка өңірлері аталады.
(Тізімде аймақ атаулары әр дереккөзде әртүрлі берілуі мүмкін; маңыздысы — мәдени өсімдіктердің қалыптасуы белгілі географиялық ошақтармен байланыстырылатыны.)
Аймақтар және дақылдар: шығу тегі бойынша мысалдар
Әртүрлі аймақтарда адам қолына ерте іліккен өсімдіктер кейін ауыл шаруашылығы дақылдарына айналды. Төмендегі тізімдер мәдени өсімдіктердің таралуы мен мәденилену ошақтарын түсінуге көмектеседі.
Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия
- Қытай, Жапония: күріш, қонақ тары, қытай капустасы, бұршақ тұқымдастар, құрма, апельсин, мандарин, шай.
- Индонезия, Үндіқытай: нан ағашы, манго, лимон, банан түрлері, қант пальмасы, эвкалипт, темекі, мақта.
Австралия және оған жақын өңірлер
- Қант қамысы, қияр, кенеп (талшықты дақылдар), кокос пальмасы, күріш түрлері, қара бұрыш.
Үндістан, Орта және Алдыңғы Азия
- Орта Үндістан: қара бидай түрлері, бұршақтың бірнеше түрі, зығыр, мақсары, қарбыз, сәбіз, алма, алмұрт, өрік, шие.
- Орта Азия: бидай, қара бидай, арпа, сұлы, бұршақ, жоңышқа, қант қызылшасы, алма, жүзім, анар.
- Алдыңғы Азия: зәйтүн, лавр және әртүрлі жеміс ағаштары.
Африка және Америка
- Африка: мақтаның бірнеше түрі, қарбыз, кофе.
- Америка: жүгері, картоп, қызанақ, асқабақтың бірнеше түрі, какао, жержаңғақ, жер алмұрты.
Жинаушылық кезеңнен селекцияға дейін
Алғашқы адамдар ұзақ уақыт бойы жабайы өсімдіктердің тұқымын, жемісін, пиязшығын және басқа бөліктерін теріп пайдаланумен шектелді. Өсімдікті қолдан өсіру тәсілдері әлі қалыптаспағандықтан, бұл дәуір жинаушылық кезең деп аталады. Ол адамзат тарихында сан ғасырларға созылды.
Кейін адамдар кейбір өсімдіктерді тұқымынан өсіру жолын меңгерді. Уақыт өте келе олар тек егіп-өсірумен шектелмей, өсімдік сапасын өзгертуге де ұмтылды. Өнімділік пен қажетті қасиеттерді күшейту үшін сұрыптау мен іріктеу жүргізу қажет болды.
Түйін
- Іріктеу — пайдалы белгісі бар дарақтарды таңдап көбейту.
- Нәтижесінде өсімдіктерде — іріктеме, жануарларда — қолтұқым пайда болады.
- Осы үдерістерді жүйелі жүргізетін ғылым — селекция.
Қазақстандағы селекция ғылымы: Кәрім Мыңбаев
Қазақстанда қант қызылшасы мен кендірді биологиялық сұрыптау тұрғысынан ғылыми түрде сипаттаған алғашқы ғалымдардың бірі — Кәрім Мыңбаев. Ол көксағыздың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, тиімді сұрыптау әдістерін ұсынды.
Кәрім Мыңбаев кандидаттық және докторлық диссертацияларын Ленинградта академик Н. И. Вавиловтың жетекшілігімен қорғады. Оның негізгі еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналды.
Ғылыми бағыты
Өсімдіктер генетикасы, биологиялық сұрыптау, іріктеме шығару әдістері.
Зерттеу нысандары
Қант қызылшасы, кендір, көксағыз және басқа да дақылдар.
Қоғамдық маңызы
Астық өндірісін күшейту, жайылымдық аймақтарды тиімді пайдалану, суару жобалары және құм көшкінін тежеу үшін сексеуіл егу.
Ауыл шаруашылығындағы дақылдар жүйесі
Өсімдік шаруашылығы өнімін алуда мәдени өсімдіктерді егудің маңызы өте зор. Бұл — ауыл шаруашылығының негізгі салаларының бірі. Егістік және жемісті дақылдар бірнеше топқа жіктеледі.
Егістік дақылдар
- Дәнді дақылдар
- Түйнекжемісті және тамыржемісті дақылдар
- Майлы дақылдар
- Малазықтық дақылдар
- Тоқыма (талшықты) дақылдар
- Бақша дақылдары
Жемісті дақылдар
- Шекілдеуікті дақылдар
- Сүйекті дақылдар
- Жидекті дақылдар
- Жаңғақжемісті дақылдар
- Цитрусты дақылдар
Қорытынды ой
Мәдени өсімдіктер жергілікті халықты азық-түлікпен, мал шаруашылығын мал азығымен, ал өндірісті адамзатқа қажетті шикізатпен қамтамасыз етеді. Олардың сан алуандығы — ұзақ уақыт жүргізілген іріктеу мен сұрыптаудың нәтижесі.
Сабақ барысы (қысқаша құрылым)
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу.
- Назарды сабаққа аудару, сыныпты ұйымдастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Кесте толтыру: табиғи сұрыпталудың формалары (тұрақтандырушы, қозғаушы), мысалдар, түрдің тұрақталуына әсері және эволюциялық маңызы. Қосымша: Венн диаграммасы.
III. Өткен сабақты пысықтау
Негізгі ұғымдарды қайталау және сұрақ-жауап арқылы бекіту.
IV. Жаңа сабақ
Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары, Вавилов пен Жуковскийдің жіктеулері, селекцияның мәні және Қазақстандағы ғылыми үлес.
V. Бекіту: «Анықтама бюросы» сұрақтары
- Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын анықтаған ғалым кім?
- Жүгері, асқабақ және бұршақтың отаны қай өңір?
- Селекция дегеніміз не?
- Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары нешеу?
- Ірі қараның арғы тегі қандай жануар?
- Арпаның қаншаға жуық жабайы түрінен бір ғана мәдени түрі шығарылған?
- Н. И. Вавилов қанша елге саяхат жасады?
- Н. И. Вавилов өсімдіктердің қаншаға жуық түрін зерттеді?
VI. Қорытынды
Сабақтың негізгі идеяларын жинақтап, басты ұғымдарды нақтылау.
VII. Бағалау
Оқушылардың белсенділігі мен жауаптарының мазмұнына қарай бағалау.
VIII. Үй тапсырмасы
Тақырыпты оқып келу. Картаға мәдени өсімдіктер шығу орталықтарының атауларын жазу.