Ішкі секреция бездері (8 - сынып)Сабақтың мақсаты:Білімділік: ішкі секреция бездерінің түрлері, ағзада орналасуы, негізгі атқаратын қызметтерімен таныстыру
Ішкі секреция бездері: ағзадағы орны, қызметі және бұзылыстары
Эндокринді (ішкі секреция) бездер — өз сөлін түтік арқылы сыртқа шығармай, гормондарын тікелей қан мен лимфаға бөлетін бездер. Гормондар ағзаның өсуін, зат алмасуын, жыныстық жетілуін, су-тұз теңгерімін және иммундық жауапты нәзік реттеп отырады.
Негізгі ұғымдар
- Гиперфункция — гормонның шамадан тыс бөлінуі.
- Гипофункция — гормонның жеткіліксіз бөлінуі.
- Бездер гуморальдық жолмен (қан арқылы) реттеледі.
Эндокринді бездердің орналасуы
- Ми: эпифиз, гипофиз, гипоталамус ядролары.
- Мойын/кеуде қуысы: қалқанша, қалқанша маңы, айырша без.
- Іш қуысы: ұйқы безі, бүйрек үсті бездері.
- Жамбас қуысы: жыныс бездері.
Эпифиз (қарашықша без)
Салмағы
0,2–0,4 г
Орналасуы
Ми сауытында, ортаңғы мида, екі жоғары төмпешіктің үстінде.
Эпифиз жасушалары гонадотропинге қарсы әсер ететін заттар бөледі. Бұл әсер гипофиздің жынысқа қатысты гормондарының белсенділігін бала жыныстық жетілуге дейін тежеп тұруға көмектеседі.
Сонымен қатар эпифиз зат алмасудың әртүрлі түрлеріне ықпал етеді.
Гипофиз
Салмағы
0,5–0,6 г
Ені
10–17 мм
Ұзындығы
5–10 мм
Маңызды: Соматотроп гормоны жеткіліксіз болса, гипофизарлық нанизм дамуы мүмкін: баланың бойы өспейді, бірақ ақыл-ой дамуы қалыпты болады.
Алдыңғы бөлігінің негізгі әсерлері
- Тиреотроп гормон қалқанша без гормондарының бөлінуін реттейді.
- Гонадотроп гормон жыныс бездеріне әсер етіп, жыныстық жетілуге ықпал етеді: аналық без фолликулаларының және жұмыртқа жасушасының жетілуі, сүт бездерінде сүттің түзілуі, ерлерде сперматогенездің дамуы.
Артқы бөлігінің гормондары
- Вазопрессин: қан тамырларын тарылтады, бүйрек түтікшелерінде судың қайта сорылуын реттейді. Көп бөлінсе, тәуліктік зәр мөлшері азаяды.
- Окситоцин: жатыр бұлшықетінің жиырылуына және сүттің бөлінуіне әсер етеді.
- Меланотропин: жүктілік кезінде мөлшері артса, бетте дақтардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
Қалқанша без
Салмағы
Ересекте 30–50 г
Орналасуы
Мойынның алдыңғы жағында, көмекейдің қалқанша шеміршегі мен кеңірдектің 2–4 сақинасының алдында.
Гиперфункция
Қалқанша без гормондары шамадан тыс бөлінсе, тиреотоксикоз (Базедов ауруы) байқалады: зат алмасу күшейеді, адам көп тамақ жесе де салмақ жоғалтады, көз алмасы бадыраюы мүмкін, ашуланшақтық, жылауықтық, тахикардия пайда болады.
Гипофункция
Гормондар жеткіліксіз бөлінсе, микседема дамуы мүмкін: зат алмасу бәсеңдейді, ісіну пайда болады, дене қызуы төмендейді, есте сақтау әлсірейді, қан қысымы төмендейді, шаш түсуі және дауыстың өзгеруі байқалады.
Егер гипофункция 3–4 жаста байқалса, кретинизм қаупі артады.
Қалқанша маңы бездері
Салмағы
0,1–0,5 г
Негізгі гормоны
Паратгормон
Паратгормон кальций және фосфор тұздарының алмасуын реттейді: қандағы және сүйек ұлпасындағы тұрақты мөлшерін сақтауға, артық мөлшерін ағзадан шығаруға ықпал етеді.
Гипофункция салдары
- Кальций сүйектен босап, зәрдегі мөлшері артады.
- Бүйректе, қантамырларда және басқа мүшелерде тас жиналуы мүмкін; сүйек сынғыш келеді.
- Жүйке мен бұлшықет қозғыштығы төмендейді, қанда кальций азайып, тырысу пайда болуы ықтимал.
Айырша без (тимус)
Айырша бездің салмағы мен көлемі жасқа байланысты өзгереді: 25 жасқа қарай без ұлпасы кішірейіп, оның орнын май ұлпасы басады. Без дәнекер ұлпалы қабықпен қапталған, тармақтары оны екі бөлікке бөледі.
Әр бөлік Т-лимфоциттерге бай ұлпадан тұрады. Тимус — иммунитеттің орталығы және қан түзу жүйесімен тығыз байланысты мүше.
Тимозин гормонының әсері
Тимозин қан түзу үдерістеріне, көмірсу, кальций және фосфор алмасуына, сондай-ақ дененің өсуіне әсер етеді.
Ұйқы безі (ішкі секрециялық бөлігі)
Ұйқы безінің ішкі секрециялық паренхимасында (аралшықтарда) негізінен α және β жасушалары болады: α жасушалары глюкагон, ал β жасушалары инсулин синтездейді. Екеуі де көмірсу алмасуын реттеуге қатысады.
Инсулин жеткіліксіз болса
β жасушалары инсулинді жеткіліксіз бөлгенде, гликоген глюкозаға айналып, қандағы глюкоза мөлшері көбейеді.
Инсулин артық болса
Инсулин көп бөлінсе, глюкоза бауыр мен бұлшықеттерде гликоген қоры ретінде жиналады.
Қандағы глюкоза мөлшері
Дені сау адамның қанында глюкоза мөлшері: 4,44–6,60 ммоль/л (немесе 80–120 шартты бірлік ретінде көрсетіледі).
Қорытынды: эндокринді және экзокринді бездер
Эндокринді (ішкі секреция) бездер
- Гипофиз
- Эпифиз
- Ұйқы безінің эндокринді бөлігі
- Бүйрек үсті бездері
- Айырша без
- Қалқанша без
- Қалқанша маңы бездері
- Жыныс бездері
Экзокринді (сыртқы секреция) бездер
- Тері бездері
- Май бездері
- Жас бездері
- Сілекей бездері
- Бауыр
- Қарын
- Ішек бездері
Оқу мақсаты (қысқаша)
- Эндокринді бездердің түрлері, орналасуы және қызметін түсіндіру.
- Қызмет бұзылыстарының себептері мен салдарын талдау.
- Салауатты өмір салты мен гигиенаның маңызын ұғындыру.