Оқушылардың ішінен дене тәрбиесі белсенділерін дайындау
Дене тәрбиесі пәні мұғалімдеріне арналған әдістемелік ұсыныстар
Бұл ұсыныстар бастауыш, орта және жоғары сыныптарда, сондай-ақ әртүрлі типтегі мектептерде дене тәрбиесі сабағын тиімді ұйымдастыруға бағытталған. Төменде бастауыш сынып оқушыларымен жұмыс істеудің мазмұны мен ерекшеліктері жүйеленіп берілді.
1. Бастауыш, орта, жоғары сыныптарда және әртүрлі типтегі мектептерде дене тәрбиесі сабағын жүргізу әдістемесі
Бөлімде бастауыш сынып оқушыларының дене тәрбиесін жоспарлау, жүктемені мөлшерлеу және сабақтың тәрбиелік-сауықтыру әлеуетін күшейту жолдары қарастырылады.
1.1. Бастауыш сынып оқушыларының дене тәрбиесі
Бастауыш сынып оқушыларына I–IV сыныпта оқитын 7–11 жастағы балалар жатады. Бұл кезеңде дене тәрбиесінің басты мақсаты — баланың денсаулығын нығайту, қозғалыс мәдениетін қалыптастыру және дене қасиеттерін үйлесімді дамыту.
Бастауыш сынып жасындағы оқушылардың дене тәрбиесі міндеттері:
- Денсаулықты нығайту және шынықтыру: жан-жақты дене дамуына көмектесу, жалпақ табандылықтың алдын алу, ағзаның сыртқы орта әсеріне төзімділігін қалыптастыру.
- Таза ауада белсенді қимыл-қозғалысты көбейту: ойнау, секіру, лақтыру, шаңғы тебу, жүгіру сияқты әрекеттер бұлшық еттерді дамытып, жүрек-қан тамыры, тыныс алу жүйесін және сүйек-тірек аппаратын нығайтады. Сонымен қатар мүсіннің, тұлға түзулігінің қалыптасуына ықпал етеді. Мектептің міндеті — балаларды дене тәрбиесімен жүйелі әрі белсенді шұғылдандыру.
- Арнайы білім беру: дене жаттығуларының ағзаға пайдалы әсері, гигиеналық ережелер, тамақтану, демалу және еңбек/оқу тәртібі туралы түсінік қалыптастыру.
- Өмірге қажетті қозғалыс ептіліктері мен дағдыларын қалыптастыру: жаңа қозғалыстарды үйрету және бағдарламадағы негізгі спорт түрлерінің базалық жаттығуларын дұрыс орындауға машықтандыру.
- Дене қасиеттерін дамыту: әсіресе бастауыш кезеңде қимыл үйлесімділігі, ептілік және икемділікті мақсатты түрде жетілдіру.
- Тәрбиелік міндеттер: жігер, батылдық, қажырлылық, тәртіптілік, еңбекқорлық, көпшілдік және мәдениеттілікке баулу. Бұл қасиеттер қозғалмалы ойындар мен әртүрлі жаттығулар арқылы тиімді дамиды.
- Мүсін мен тұлға түзулігін қалыптастыру: қозғалыс кезінде де, статикалық қалыптарда да дұрыс тұлғаны сақтау дағдысын бекіту. Отырғанда, тұрғанда, жүргенде және жаттығу орындағанда тұлғаны түзейтін арнайы жаттығуларды жүйелі енгізу қажет.
- Президенттік сынамаға дайындау: бастауыш сыныптан бастап сынақ жаттығуларын меңгерту және орындауға біртіндеп дайындау ұсынылады.
- Тұрақты қызығушылық қалыптастыру: дене тәрбиесі мен спортқа ынта оятып, тұрақты әрі жүйелі шұғылдану әдетін орнықтыру. Мектеп міндеті — балаларды тек мектепте емес, үйде де тұрақты жаттығуға дағдыландыру; бұл дағды күн тәртібінің табиғи бөлігіне айналуы тиіс. Сабақтар қызықты, әсерлі және көңілді өтуі маңызды.
- Ұйымдастырушылық қабілеттерін дамыту: оқушыларды ұйымдастыру және басқару дағдыларына баулу, дене тәрбиесі белсенділерін іріктеп, даярлау.
Практикалық акцент
Сабақ құрылымында қозғалыс белсенділігін жоғары деңгейде ұстай отырып, жүктемені бір бұлшық ет тобына ғана шоғырландырмай, кезең-кезеңімен алмастырып беру тиімді. Бұл балалардың тез шаршауын азайтып, қимыл сапасын жақсартады.
1.2. Бастауыш сынып оқушыларының морфофункционалдық және психологиялық ерекшеліктері
Өсу қарқыны және сүйек жүйесі
Бұл жаста балалардың бойы мен дене мүшелері, әсіресе аяқтары, тез өседі. Бала жылына шамамен 2 кг салмақ қосады. Сүйек тіні қатая бастағанымен, органикалық заттар әлі көп, минералды тұздар аз болғандықтан сүйек икемді және толық қатаймаған күйде болады.
Осыған байланысты ұзаққа созылатын статикалық (қозғалыссыз) жүктемелерді шектеу қажет. Үлкен биіктіктен секіру, қатты жерге секіру сияқты жаттығуларды мүмкіндігінше бермеу ұсынылады.
Омыртқа ерекшеліктері және қауіп факторлары
Омыртқа байланыстары мен бұлшық еттері әлсіз, омыртқааралық шеміршек қалың болады. Омыртқа өте икемді болғанымен, қолайсыз жағдайда оңай қисая алады. Сондықтан осы кезеңде омыртқа қисаюлары — сколиоз, лордоз, кифоз — жиі байқалуы мүмкін.
Омыртқа эпифиздерінің сүйектенуі шамамен 18–20 жаста аяқталады. Демек, бастауыш кезеңде тұлғаны түзетуге бағытталған дұрыс дағды қалыптастыру — ең маңызды профилактикалық шаралардың бірі.
Бұлшық ет жүйесі және жүктемені мөлшерлеу
Балалардың бұлшық ет тінінде су көп, ақуыздық заттар аз болады. 7–8 жаста бұлшық ет тінінің үлесі жалпы салмақтың шамамен 27%-ын құрайды (18 жаста — шамамен 40%). Бұлшық еттер салыстырмалы түрде әлсіз, ал жұмыс қабілеттілігі төмен болады.
Сондықтан ұзаққа созылатын қозғалыссыз статикалық тапсырмаларды, біржақты жүктемені және бірсарынды қайталанатын қозғалыстарды шектеген дұрыс. Жүктемені бұлшық ет топтары арасында ауыстырып, қозғалыстарды әртараптандыру және амплитудасы үлкен жаттығуларды ұсақ бұлшық ет топтарына көбірек беру ұсынылады.
Жүрек-қан тамыр жүйесі
Бастауыш сынып оқушыларының жүрегі салыстырмалы түрде үлкен, қан тамырларының қуысы кең, қабырғалары созылмалы келеді. Жүрек соғу жиілігі жиірек байқалады және минутына шамамен 50–90 рет аралығында болуы мүмкін. Жүрек бұлшық еттері әлсіз әрі созылмалы, ал систолалық көлемі шамамен 25–33 мл.
Осы ерекшеліктерге байланысты ұзақ уақыт зорланып күш жұмсауды талап ететін тапсырмаларды (ұзақ тарту, ауыр көтеру, жоғары қарсылықты жеңу) азайту қажет. Көп күш талап ететін, жүрек соғуын шектен тыс жиілететін жаттығуларды өте сақтықпен және даралап берген жөн.
Ескерту: балалар мен жасөспірімдердің жасына қарай жүрек соғу жиілігі мен қанның систолалық көлемі туралы нақты деректер оқу-әдістемелік әдебиеттердегі кестелерде беріледі (мысалы, Қ. Дүйсембин, З. Алиакпарова, 2003).
Қорытынды
Бастауыш сыныпта дене тәрбиесі сабағы оқушының денсаулығын нығайтып қана қоймай, өмір бойына сақталатын қозғалыс мәдениеті мен пайдалы әдеттердің іргетасын қалайды. Мұғалім үшін басты талап — жас ерекшеліктерін ескере отырып, қауіпсіз, қызықты және жүйелі жүктемені дұрыс ұйымдастыру.