Қазақша рефераттар

Ата - ана бала тәрбиесіндегі басты тұлға

Мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудегі отбасының ықпалы

Қазақ мектептерінің ең басты міндеті — өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін, дінін қастерлейтін және сол құндылықтарды жалпыадамзаттық рухани мұраттармен ұштастыра білетін елжанды тұлға тәрбиелеу. Қоғам күрделі кезеңдерді бастан өткерді: өтпелі дәуірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығармайды. Алайда қандай жағдайда да адам өзінің биік адамгершілік сипатын, кісілік қасиетін сақтай білуі керек.

Оқушылар арасында ішімдік пен темекіге әуестік, есірткі қолдану, тіпті ауыр қылмысқа бару сияқты қауіпті үрдістердің өсуі — тәрбиенің ең алдымен ортаға, соның ішінде отбасыға тікелей байланысты екенін көрсетеді.

Ж. Аймауытов «Тәрбие» атты мақаласында: «Тәрбиеге әсер беретін нәрсе — өскен орта, ата-ананың тәрбиесі. Соңғысы күшті болмаса, бара-бара адамды замандасы, жолдасы азғырып, не түрлі жаман мінезді жұқтыратыны белгілі», — дейді. Бұл ой бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Бақыттың өлшемі — тәрбиелі ұрпақ

Халық даналығы «Адамның бақыты — балада» дейді. Біреу бақытты байлықтан, енді бірі атақ-даңқтан, мансаптан іздейді. Бірақ мұның бәрі өткінші. Адамға шынайы бақыт сыйлайтын — тәрбиелі ұрпақ. «Адам ұрпағымен мың жасайды» деген сөз де тегін емес: адам өмірінің мәні — өз ұрпағы.

Ата-ананың қоғамдық міндеті

Сәби дүниеге келген сәттен бастап ата-ана алдында нәзік те ауыр міндет тұрады: ол — бала тәрбиесі.

Тәртіптің бастауы

Тәртіп бұзушылықтың басы көбіне бос жүруден басталады. Кейде сабақтан қалуға сылтауды үлкендердің өзі байқамай үйретіп жатады.

«Ұяда не көрсең…»: үлгі тәрбиенің өзегі

«Жас шыбықты қалай ексең, солай өседі», «Ұяда не көрсең, соны ілерсің» — тәрбие табиғатын дәл ашатын тұжырымдар. Бала бойындағы жақсы қасиеттерді дамыту, достық ортасына дейін мән беру, табиғи дарынын ұштау, дұрыс білім алуына жағдай жасау — ата-ана мен ұстаздың ортақ міндеті.

Отбасындағы тәрбие көбіне сөзбен емес, үлгімен орнығады. «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деген нақыл — осының айғағы.

Маңызды қағида

Бала кішкентайынан-ақ ересектерге көмектескісі келеді. Бұл кезде «жұмысыма бөгет жасайсың» деп ұрысу — қате. Керісінше, баланың қолынан келетін іске мүмкіндік беріп, үйрету қажет.

Еңбекке баулу және қарым-қатынас мәдениеті

Балаға тапсырманы беріп қана қоймай, оның соңына дейін орындалуын сабырмен бақылау маңызды. Осы арқылы еңбекке құлшынысын арттырасыз, ұқыптылық пен табандылыққа бағыттайсыз. Жақсы ісін дер кезінде мадақтау, қателігін дөрекіліксіз түсіндіру — балада сыйластық пен жауапкершілікті қалыптастырады.

Орынсыз ұрысу, зеку, сұрақтарына дөрекі жауап беру немесе әділ талап қоя алмау — ата-ананың беделін түсіреді. Ата-ана бала тәрбиесіндегі басты тұлға болғандықтан, әке де, шеше де баланың жан дүниесіне үңіліп, мінез-құлқындағы ерекшеліктерді ескергені жөн.

Балалармен сөйлескенде олардың пікірін де тыңдау қажет. «Екеуміз де жұмыстамыз, уақыт жоқ» деу — сылтау. Арнайы уақыт күтпей-ақ, үй шаруасында жүріп те әңгімелесуге, ой бөлісуге болады.

Жанұядағы орта: баланың қорғаны да, қатері де

Жанұядағы жанжал, баланың көзінше ішімдік ішу, темекіні үсті-үстіне тарту — ертеңгі тәрбиелік сөздің әсерін әлсіретеді. Бүгін көргенін бала ертең қайталайды: ұл ер жетеді, қыз бой жетеді, сонда зиянды әдеттің зиянын қалай ұқтырамыз?

Отбасындағы береке бұзылып, маскүнемдікке салынған немесе моральдық азғындау байқалған ортада өскен бала айқай-шу мен дау-жанжалға қаншаға дейін шыдасын? Ол басқа өмірді аңсайды немесе теріс тәрбиеге тез бой алдырады. Мұндай жолға біржола түссе, «бәйтеректің бір бұтағы қисық өсті» дегендей, түзету қиынға соғады.

Ескерту

Отбасы жылуын көрмеген, ата-ана қамқорлығы мен мейіріміне бөленбеген баланың жаны қатыгезденіп, қылмыстық жолға бейімделуі мүмкін; ол түрлі жамандықтан қорғансыз болады.

Мектеп пен отбасының бірлігі

Жасыратыны жоқ: баласының оқитын мектебіне жыл бойы бір рет те бармайтын ата-аналар кездеседі. Тәрбиеге отбасы да, мұғалім де жауапты екенін біле тұра, кейбірі бұл жауапкершілікті кейінге ысырады. Ал оқушы уақытының басым бөлігі отбасында өтеді, сондықтан рухани-адамгершілік тәрбие — күрделі әрі көпқырлы үдеріс.

Отбасында бала естиді, көреді, өмір сүру мәдениетін меңгереді: өзін қалай ұстау керегін, адамдармен қарым-қатынасты, еңбекке көзқарасты нақты әрекет үстінде таниды. Сол себепті ата-ана баланың мұқтажын, тілегін, талабын ескеріп, үнемі бақылап, бағыт-бағдар беріп отырғаны дұрыс.

Отбасы — өмір мектебі

Отбасы — оқушы үшін өмір мектебі. Дәл осы ортада мейірбандық, шындық, адалдық, қайырымдылық, еңбек сүйгіштік секілді адамгершілік қасиеттер дамып, қалыптасады. Яғни отбасы — жеке тұлғаның рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастыратын шағын қоғам.

Отбасы тәрбиесінде жиі кездесетін кемшіліктер

  • Ата-ана өз мінез-құлқындағы кемшіліктермен күреспей, баладан әдептілік пен адамгершілікті қатаң талап етеді.

  • Балаға дөрекі сөйлейді, өтірігін бетіне басады, ал өзі өтірік айтуы мүмкін. Бала мұны сезсе де, көбіне қорыққанынан ашық айтпайды.

  • Баланың ішкі жан дүниесіне жеткілікті көңіл бөлмейді: жылы жүз танытпайды, қамқорлықты аз көрсетеді, қайғысы мен қуанышын бөліспейді.

  • Үй шаруасына көмектесуін шамадан тыс талап етіп, жасаған жақсылығын міндетсінеді.

Бала өсіп-жетілген сайын отбасы тәрбиесі де күрделеніп, үздіксіз жалғасады. Оқушының басты ұстазы — ата-ана. Баланың жеке мінез-құлқын қалыптастыру, бойына рухани-адамгершілік құндылықтарды сіңіру — ең алдымен ата-ананың тікелей ықпалы арқылы жүзеге асады.